پیش‌گفتار


ورود من به رشتۀ «مطالعات برنامۀ درسی» (یا آنچه در ایران برنامه‌ریزی درسی نامیده می‌شود) با ابهام و سرگردانی آغاز شد. نام رشته و منابع موجود در آن زمان به گونه‌ای بود که گمان می‌کردیم پس از فارغ‌التحصیلی از دانشگاه یا باید به تدوین کتاب‌های درسی بپردازیم یا اینکه برای ساعات مطالعۀ دانش‌آموزان برنامه‌ریزی کنیم! اما پس از ورود، دریافتم که با رشته‌ای ناشناخته، بدون مرز، عمیق و بسیار مهجور سر‌و‌کار دارم. مطالعۀ آثار بزرگانی همچون الیوت آیزنر، ویلیام پاینار، مک‌نیل، .... و تعامل با اساتیدی همچون محمود مهرمحمدی، محمد عطاران، کورش فتحی واجارگاه، نعمت‌الله موسی‌پور، حسن ملکی، مصطفی قادری، رحمت‌الله خسروی، علی حسینی‌خواه، ... دریچه‌ای تازه از این رشته به روی من گشود که شاید بتوانم بگویم بخش عمده‌ای از آنچه امروز هستم ـ هرچند ناقابل و ناچیزـ مدیون این عزیزانم. به عقیدۀ من ماهیت و محتوای برنامۀ درسی به گونه‌ای است که می‌توان از آن برای درک بخش عمده‌ای از پدیده‌های اجتماعی بهره گرفت. 
اما من در این کتاب عامدانه اصطلاح «مطالعات برنامۀ درسی» را به جای «برنامه‌ریزی درسی» به کار برده‌ام. به عقیدۀ بنده واژۀ برنامه‌ریزی درسی می‌تواند نگاه ما را محدود کند و درک کنشگران این رشته از حوزه‌های دیگری همچون نظریه‌های برنامه درسی، سیاستگذاری برنامه درسی، طراحی برنامه درسی، پژوهش در برنامه درسی، تاریخ‌نگاری برنامه درسی، و اجرا و تغییر برنامه‌های درسی را با چالش رو‌به‌رو سازد. نگارنده معتقد است برنامه‌ریزی درسی، در کنار حوزه‌هایی که پیشتر ذکرشد می‌تواند یک رشتۀ علمی پویا را تشکیل دهد و ما نباید صرفاً خود را به ابعاد فنی و ساخت برنامه‌های درسی محدود سازیم. از‌این‌رو در بخش دوم جلد اول نیز حوزه‌های هشت‌گانۀ رشتۀ مطالعات برنامۀ درسی را شامل نظریه‌های برنامۀ درسی، خط‌مشی‌گذاری (سیاستگذاری برنامه درسی)، طراحی برنامۀ درسی، برنامه‌ریزی درسی، تغییر و اجرای برنامه درسی، ارزشیابی برنامه درسی، تاریخ‌نگاری برنامه درسی، و نهایتاً پژوهش در برنامۀ درسی دانسته‌ام و معتقدم فارغ‌التحصیلان این رشته می‌توانند به طور تخصصی در هر یک از این ابعاد به کسب معرفت و تخصص بپردازند ونیازی نیست که الزاماً خود را درگیر برنامه‌ریزی و تولید محتوا ‌کنند. 
توصیه اکید من به دانشجویان و علاقه‌مندان رشتۀ «مطالعات برنامۀ درسی» این است که برای درک بهتر این رشته حوزه‌های دیگری چون روانشناسی، تاریخ، فلسفه و جامعه‌شناسی را مطالعه کنند. شکی نیست که مطالعه این حوزه‌ها می‌تواند درکی عمیق‌تر از رشتۀ «مطالعات برنامۀ درسی» برای شما به ارمغان آورد. البته به این حوزه‌ها سفر کنید و از آموخته‌هایتان برای بسط رشته سوغات به همراه آورید، و حتی دستاوردهای این رشته را به عرصه‌های دیگر صادر کنید. شاید رشته ما در جامعه چندان شناخته شده نباشد، اما بدون شک عملکرد ضعیف کنشگران برنامه درسی در این زمینه نقش تاثیرگذاری داشته است. پژوهش‌های نامرتبط، مقالات فاقد اعتبار، قطع ارتباط با جامعه و دیگر اجتماعات علمی، و عدم ایفای نقش تأثیرگذار، همگی در وقوع وضعیت نامطلوب فعلی رشته موثر بوده‌اند. 
کتاب مطالعات برنامۀ درسی در چهار جلد به شرح ذیل نگاشته شده و به تدریج چاپ و منتشر خواهد شد:
•    جلد اول: چیستی، قلمرو، ابعاد
•    جلد دوم: برنامۀ درسی سطوح تحصیلی
•    جلد سوم: منظرگاه‌های روانشناختی، جامعه‌شناختی، فلسفی
•    جلد چهارم: افراد، نهادها، و جنبش‌های تأثیرگذار
در پایان از همکار ارجمند جناب آقای ابوالفضل بختیاری (عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان)، برای پیشنهاد و چاپ و نشر و مطالعۀ این اثر و همچنین از زحمات مدیر محترم انتشارات دانش بنیاد، جناب آقای مجیدرضا زروئی سپاسگزارم.
امیدوارم این اثر ناچیز بتواند مورد توجه شما اندیشمندان قرار گیرد. بر اینجانب منت نهاده و پیشنهادات و انتقادات خود را به یکی از نشانی‌های ذیل ارسال نمایید: 
با احترام
سعید صفائی موحد (مدرس دانشگاه و پژوهشگر)

 

فهرست
پیشگفتار    الف
بخش اول    منظرگاه‌های فلسفی به برنامۀ درسی   1


فصل 1:    پست‌مدرنیسم و برنامۀ درسی   3 
ظهور ‌اندیشه پست‌مدرن   4
مدرنیسم چیست؟    5
پست‌مدرنیسم چیست؟    6
شرایط پست‌مدرن/ ویژگی‌های پست‌مدرنیسم    9
پست‌مدرنیسم و تعلیم‌وتربیت    13
پست‌مدرنیسم و برنامه درسی    18
خلاصۀ فصل    22
نمونه سؤالات فصل    23


فصل 2  :  پیچیدگی، آشوب و برنامۀ درسی   25 
نظریه پیچیدگی : چیستی و ابعاد    26
نظریه آشوب  و تعامل آن با اندیشۀ پیچیدگی    27
ریشه‌های اندیشة پیچیدگی    29
ایده‌های محوری نظریۀ پیچیدگی    30
سیستم‌های پیچیده چه ویژگی‌هایی دارند؟    31
تأثیر اندیشه پیچیدگی بر علم تعلیم‌وتربیت    33
آیا می‌توان نظام آموزش‌وپرورش را به مثابه پدیده‌ای پیچیده تلّقی کرد؟    34
کلاس درس به مثابۀ یک سیستم پیچیده    35
یادگیری از منظر نظریۀ پیچیدگی    36
تغییرات آموزشی در اندیشۀ پیچیدگی    37
نظریه و نظریه‌پردازی در چارچوب اندیشۀ پیچیدگی    39
پژوهش از منظر نظریۀ پیچیدگی    41
نظریه پیچیدگی و برنامۀ درسی    45
خلاصۀ فصل    48
نمونه سؤالات فصل   49


فصل 3  :   فلسفه انسان‌گرایی و برنامۀ درسی   51 
چرا به انسان‌گرایی نیاز داریم؟    52
ویژگی‌های برنامة درسی انسان‌گرا    55
جهت‌گیری‌های موجود در برنامة درسی انسان‌گرا    56
واکنش‌های ابرازشده نسبت به فردیت‌زدایی    60
مبانی روان‌شناختی برنامة درسی انسان‌گرا    67
پیش‌زمینه‌های تاریخی برنامة درسی انسان‌گرا    73
نقدهای وارده بر برنامة درسی انسان‌گرا    76
پیشنهاداتی برای برنامۀ درسی انسان‌گرایانه    79
خلاصۀ فصل    80
نمونه سؤالات فصل    81


فصل 4 : هرمنوتیک و برنامۀ درسی   83 
مقدمه    84
تاريخچۀ و نحله‌های هرمنوتيك    85
دلالت‌های هرمنوتيك برای تعليم‌وتربيت و برنامۀ درسی    90
هرمنوتيك و نظريه‌پردازي برنامة درسي    95
هرمنوتيك و برنامه‌ريزي درسي    98
هرمنوتيك و پژوهش در برنامة درسي    103
دلالت‌های هرمنوتیک برای رشتۀ مطالعات برنامۀ درسی    107
خلاصۀ فصل    110
نمونه سؤالات فصل    111

 

بخش دوم: منظرگاه‌های روانشناختی به برنامۀ درسی  

  
فصل 5  :  شناخت موقعیتی؛ برنامۀ درسی و يادگيري از منظر روانشناسي فرهنگي   
شناخت موقعیتی چیست؟    116
مباني فلسفي و روان‌شناختی نظریه شناخت موقعیتی    119
مؤلفه‌های اساسی نظریۀ شناخت موقعیتی    120
پژوهش‌هاي صورت‌گرفته    130
خلاصۀ فصل    132
نمونه سؤالات فصل    132


فصل 6 : هوش‌های چندگانه، اذهان پنج‌گانه و برنامۀ درسی   
هوش‌های چندگانه    134
ظهور اندیشۀ اذهان پنج‌گانه    136
اذهان پنج‌گانه کدام هستند؟    137
چگونه می‌توان اذهان پنج‌گانه را ‌اندازه گرفت    147
چگونه اذهان پنج‌گانه را پرورش دهیم    148
روند پیشنهادی برای پرورش اذهان پنج‌گانه    151
موانع و محدودیت‌ها    152
خلاصۀ فصل    153
نمونه سؤالات فصل    154


فصل 7:  برنامۀ درسی تیزهوشان   
تیزهوشان  چه کسانی هستند؟    156
تیزهوشی و خلاقیت: همبستگی یا عدم همبستگی؟!    158
روان‌شناسی رشد برای یادگیرندگان تیزهوش    160
یادگیرندگان تیزهوش در گروه‌های ‌خاص    161
تدریس به تیزهوشان    167
راهبردهای سنجش و ارزشیابی تیزهوشان    169
مدل‌های ‌برنامه‌ریزی‌ درسی برای تیزهوشان    171
خلاصۀ فصل    178
نمونه سؤالات فصل    178


بخش سوم : منظرگاه‌های جامعه‌شناختی به برنامۀ درسی 

   
فصل 8 :  چندفرهنگی، تنوع و برنامۀ درسی   181 
فرهنگ: چیستی، مؤلفه‌ها و ویژگی‌ها    182
تنوع فرهنگی    182
قوم‌محوری  و نسبیت‌گرایی فرهنگی    184
تنوع  و پداگولوژی تنوع    185
برنامه درسی چندفرهنگی    189
نظریۀ برنامۀ درسی چندفرهنگی    191
برنامۀ درسی چندفرهنگی در عمل    193
خلاصۀ فصل    194
نمونه سؤالات فصل   195


فصل 9 : نظریۀ انتقادی، پداگوژی انتقادی و برنامۀ درسی   197 
نظریۀ انتقادی: ماهیت و چیستی    198
نظریه‌پردازان انتقادی: نسل اول و دوم    199
نظریۀ انتقادی و پژوهش تربیتی    204
پداگوژی انتقادی    205
پداگوژی انتقادی و برنامۀ درسی    210
تفسیر برنامۀ درسی به مثابۀ یک متن سازمانی    213
خلاصۀ فصل    215
نمونه سؤالات فصل    216
منابع    217