اصلاحات آموزشی، به‌منظور بهبود عملکرد، یکی از دغدغه‌های نه تنها کشورهای در حال توسعه، بلکه کشورهای توسعه‌یافته نیز می‌باشد. تمامی نظام‌های آموزشی در جوامع مختلف به‌دنبال بهبود کیفیت و ارتقای عملکرد خود هستند. یکی از حوزه‌هایی که همواره مورد توجه سیاست‌گذاران امر تعلیم‌و‌تربیت، محققان و پژوهشگران بوده است حوزۀ آموزش‌و‌پرورش اوان کودکی و پیش‌دبستانی است. با توجه به حضور و ظهور دیدگاه‌ها و رویکردهای متنوع، این توجه به‌ویژه در چند دهۀ گذشته، بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. تمام رویکردها، تلاش مضاعفی در افزایش کیفیت نظام آموزشی پیش از دبستان دارند. اگر این حوزه که به‌عنوان یک حوزۀ پایه‌ای و اساسی نظام آموزشی هر کشوری شناخته می‌شود، از کیفیت لازم برخوردار باشد، بدیهی است که باعث بهبود وضعیت و عملکرد دانش‌آموزان در مقاطع بعدی آموزشی و نهایتاً منجر به توسعۀ کل نظام آموزشی آن کشور خواهد شد.

پژوهش‌های متعدد نشان می‌دهد عوامل متعددی در افزایش کیفیت دوره‌های آموزشی تأثیر‌گذارند. پرداختن و بررسی این عوامل شاید یکی از دلایل ظهور رویکرد‌های متعدد باشد. هریک از این رویکردها سعی در بهبود عملکرد و تربیت کودک به بهترین وجه دارند. اگرچه تعلیم‌و‌تربیت اوان کودکی در دهه‌های گذشته رشد‌و‌نمو بسیاری داشته است، اما هنوز نشانه‌ها و شکاف‌های زیادی مشاهده می‌شود که هر کدام از این رویکردها تلاش می‌کنند بخشی از آن را پر کنند. به عبارت دیگر هر یک از رویکردها به زعم خود تلاش نموده‌اند تا گوشه‌ای از بار تعلیم‌وتربیت اوان کودکی را به دوش بکشند. مؤلفان و پدیدآورندگان این اثر نیز با علم به این موضوع تلاش نموده‌اند تا با معرفی رویکردهای مربوط به تعلیم‌وتربیت اوان کودکی بخشی از رسالت خود را در پرنمودن شکاف کمبود منابع به‌روز و اثربخش در ایران به انجام برسانند. رویکردهای معرفی شده در این کتاب هر یک در فصل جداگانه مورد بررسی قرار گرفته‌اند. هرچند اعتقاد نداریم که تمام رویکردهای مربوط به حوزۀ اوان کودکی پوشش داده شده‌اند، ولی تا حد امکان تلاش شده است رویکردهای غالب مورد واکاوی دقیق قرار گیرند.

از طرف دیگر برنامه‌هاي حاکم بر مراکز پیش‌دبستانی و مهدهای کودک سراسر کشور نه تنها نمی‌توانند به تنهایی تأثیرهاي روانی و عاطفی مثبتی براي کودکان داشته باشند بلکه در خصوص تأثیر علمی و آموزشی نیز بحث‌های فراوانی وجود دارد. همین امر خود به تنهایی ضرورت نگارش کتابی با مشخصات کتاب حاضر را عیان می‌سازد. مروری بر تولیدات علمی منتشر‌شده در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که رویکردهای متعددی نسبت به تعلیم‌و‌تربیت اوان کودکی در جهان وجود دارند که هرکدام سعی می‌کنند از جنبه‌های مختلفی به فرایند رشد و توسعه کودک بپردازند.

ایدۀ اولیۀ تدوین کتاب زمانی برای نگارندۀ این سطور اتفاق افتاد که در کارگاه‌ها و سفرهای علمی با سؤال‌های زیادی از طرف مربیان و مدیران مهدکودک‌ها و مدارس پیش‌دبستانی مواجه شد. سؤالاتی از قبیل: «کدام رویکرد آموزشی تعلیم‌وتربیت اوان کودکی برای جامعۀ ایرانی مفید است؟» نگارندۀ این سطور هر بار که با این سؤال به انواع مختلف روبه‌رو می‌شد تنها یک پاسخ داشت: نمی‌توان برای جامعه چندفرهنگی ایران تنها یک نسخه پیچید. ضمن اینکه اذعان داریم آموزش‌وپرورش در اوان کودکی به‌طور کلی با بقیۀ دوره‌ها متفاوت است، لازم است تا دانشجویان و مربیان با تمام رویکردها و روش‌های مختلف تعلیم‌و‌تربیت اوان کودکی آشنا شود تا بتوانند بر این اساس، در روش خود بهبود کیفیت را مدنظر قرار دهند.

لزوم آشنایی با رویکردها به‌ویژه برای مربیان و دانشجویان آموزش‌وپرورش پیش‌دبستانی از ضروریات است. به‌همین دلیل با توجه به این اصل اساسی، نگارش و آماده‌سازی این کتاب با مشورت با جمعی از فرهیختگان و متخصصان این حوزه در کشور آغاز شد. با اذعان به اینکه متخصص کافی در حوزۀ اوان کودکی در ایران خیلی کم است؛ بعد از بررسی‌های همه‌جانبه از محققان محترم که هر کدام سابقه‌ای در آشنایی و انجام فعالیت با هریک از رویکردها داشتند دعوت به‌عمل آمد تا فصلی را برای این کتاب به نگارش درآورند.

بعد از جلسات متعدد و بررسی‌های انجام‌شده نسبت به تخصص هریک از نویسندگان، فصلی برای هریک از آن‌ها در نظر گرفته شد و بنا شد در چارچوب مشخصی که تحت عنوان راهنمای نگارش تدوین شده بود نسبت به تهیه و نگارش فصل مربوطه اقدام نمایند. در راهنمای نگارش، سرفصل‌هایی که برای معرفی جامع یک رویکرد مهم است استخراج شد و به نویسندگان ابلاغ شد. برای یکدستی فصول و نگارش یکدست موضوعات، مقرر شد هر یک از نویسندگان در خصوص رویکرد انتخابی، موضوعات و موارد زیر را رعایت نمایند:

• عنوان
• مقدمه
• تاریخچه مختصر در خصوص رویکرد مورد نظر
• مبانی فلسفی رویکرد
• برنامه درسی تعلیم‌و‌تربیت اوان کودکی از منظر رویکرد
• امکانات مورد نیاز
• یک روز عادی در مهد کودک
• ویژگی‌ها و صلاحیت‌های حرفه‌ای مربیان
• تربیت مربی
• چیدمان و فضای مرکز
• ارزیابی کودک
• نتیجه‌گیری
• منابع

تلاش شد در قالب این موضوعات نویسندگان محترم نسبت به معرفی هر رویکرد اقدام نمایند. البته شایان ذکر است که در برخی از رویکردها شاید به ترتیب بالا امکان ارائه مطالب امکان‌پذیر نبوده است. از این‌ رو از نویسندگان محترم خواسته شد بر اساس منابع موجود نسبت به نگارش فصل اقدام نمایند.

ساختار کتاب در سه بخش و یازده فصل تدوین شده است. در بخش اول که به‌عنوان مقدمه نیز می‌توان از آن یاد کرد به مبانی نظری آموزش‌و‌پرورش اوان کودکی و همچنین نظرات و آرای اندیشمنان ایرانی- اسلامی در زمینۀ تعلیم و تربیت اوان کودکی اختصاص دارد. همان‌طور که ذکر شد این فصل به‌عنوان مقدمه ورود به مباحث و نیز به‌عنوان فتح بابی برای ورود به بخش‌ها و فصل‌های مختلف کتاب نیز عمل می‌کند. فصل دوم نیز موضوع تقریباً عمومی آموزش تفکر برای کودک می‌پردازد.

در بخش دوم، رویکردهای برخاسته از نظام آموزشی کشورهای اروپایی بررسی شده‌اند. در این بخش رویکردهایی مثل والدورف، مونته سوری، رجیو امیلیا و رویکرد هرمی که یکی از جدیدترین رویکردهای تعلیم‌و‌تربیت اوان کودکی است، مورد مطالعه قرار گرفته است. در بخش سوم رویکردهای برخاسته از نظام آموزشی آمریکا مورد واکاوی قرار گرفته است.

با توجه به ماهیت و نوع مبانی فلسفی رویکردها که از یکدیگر متفاوت هستند و بنا به طبیعت و همچنین تأثیر‌پذیری از نظریه گشتالت تصمیم گرفته شد به‌جای معرفی فصول در ابتدای کتاب، در ابتدای هرفصل مقدمه کوتاهی با عنوان «دیدگاه سرپرست نویسندگان» ارائه شود تا به‌عنوان یک مقدمه برای ورود به مباحث فصل نیز قلمداد شود. چرا که ممکن است مخاطبی نیاز به مطالعه همه فصل‌های کتاب نداشته باشد و بخواهد یک فصل خاصی را مطالعه کند، از این رو داشتن مقدمه در ابتدای فصل که یکی از نوآوری‌های این کتاب نیز می‌باشد می‌تواند بهتر و سریع‌تر مخاطب را با فضای فصل مورد نظر آشنا کند.

شایان ذکر است با توجه به تخصصی بودن مطالب ارائه شده در هر رویکرد، تمام مسئولیت‌های علمی هر فصل بر عهدۀ نویسنده آن فصل است و ایشان مسئول صحت‌وسقم مطالب ارائه‌شده در فصل مربوط به خود خواهد بود.

همان‌طور که پیشتر اشاره شد، رویکردهای آموزشی به همین موارد محدود نمی‌شود و رویکردهای دیگری نیز به تعلیم‌و‌تربیت اوان کودکی وجود دارد که در این کتاب به آن‌ها پرداخته نشده است. از جمله آن‌ها می‌توان به رویکرد برنامۀ درسی خلاق، رویکرد انتاریو و رویکرد ملی نیوزلند اشاره کرد. عدم پرداختن به همۀ این رویکردها دلایل متعددی دارد که از جمله می‌توان به محدود بودن تعداد صفحات کتاب و کمبود متخصص این رویکردها در ایران اشاره کرد. ان‌شاءالله در آیندۀ نزدیک و در ویراست دوم، به تمامی رویکرد‌های باقی‌مانده پرداخته خواهد شد.

در خصوص شیوۀ نگارش فصول لازم است توضیح داده شود که در ابتدای هر فصل سرپرست نویسندگان به معرفی کوتاهی از نویسنده و رویکرد مربوطه ارائه می‌دهد و سپس نویسنده تلاش کرده است با توجه به تمامی دستور‌العمل‌ها تمام زوایای رویکرد را مورد بررسی قرار دهد. با وجود معرفی رویکرد‌های متعدد و جامع در این حوزه و بررسی برآیند پژوهش‌ها مشهود است که با توجه به پیشرفت‌های حاصل شده در حوزۀ اوان کودکی، دیگر یک رویکرد تنها و مجزا برای تعلیم‌وتربیت کودکان در سنین طلایی رشد کافی نیست و استفاده از رویکرد‌های تلفیقی ضرورت دارد.

مطالعه این کتاب برای علاقه‌مندان به حوزۀ تعلیم‌و‌تربیت اوان کودکی مفید خواهد بود. مربیان و معلمان مهدهای کودک و پیش‌دبستانی می‌توانند از این کتاب به‌منظور آشنایی با روش‌های نوین تربیت کودک استفاده نمایند. دانشجویان و اساتید و همچنین سایر معلمان مقاطع مختلف می‌توانند از بخش‌های مختلف این کتاب به‌منظور تقویت مبانی نظری دانشی خود بهره‌مند شوند. این کتاب به‌عنوان یک منبع درسی برای دانشجویان آموزش‌و‌پروش پیش‌دبستانی نیز مفید خواهد بود.

در پایان ضمن تشکر از همۀ خوانندگان محترم، باتوجه به نوع، ساختار و مطالب تخصصی ارائه شده مجدداً یادآوری می‌شود مسئولیت علمی مطالب هر فصل بر عهدۀ نویسندگان آن فصل می‌باشد. از آنجا که برای اولین بار اثری با این حجم و ساختار و توسط نویسندگان متعدد در حوزۀ تعلیم‌وتربیت اوان کودکی در ایران نگاشته شده‌ است، ممکن است خالی از اشکال نباشد. از خوانندگان محترم صمیمانه درخواست می‌شود نظرات اصلاحی خود را به اینجانب منعکس کنند تا ان‌شاءالله در ویراست‌های بعدی مورد بازنگری قرار گیرد.

از همکاری و مشارکت استادان و همکاران: آقایان و خانم‌ها دکتر آخش، دکتر آرمند، دکتر اکبری، دکتر امیری‌پور، دکتر بیاتی، بروجری، دکتر ستاری، دکتر سجادی، دکتر کریم‌زاده، دکتر محسنی، دکتر بختیاری در این اثر سپاسگذاری می‌کنم.

از ویراستاری علمی آقای دکتر ابوالفضل بختیاری، عضو هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان، و همچنین کمک به چاپ این اثر ممنون و متشکرم. از جناب آقای مجیدرضا زروئی، مدیر محترم انتشارات دانش بنیاد، برای قبول زحمت چاپ کتاب تشکر ویژه می‌کنم.

من‌الله توفیق
روح‌اله خدابنده‌لو
مسقط، عمان
زمستان 1404