پیشگفتار


آموزش، امری فرهنگی است. آموزش، صرفاً فناوری انتقال اطلاعات نیست؛ بلکه یک کنش فکری_ فرهنگی عمیق است. هر مدرسه و کلاس درس، عرصه‌ای است که در آن تاریخ، زبان، ارزش‌ها، باورها،هنجارها، روایت‌های ملی - محلی و دانش‌های نانوشته یک جامعه با برنامه‌های درسی رسمی و جهانی به گفت‌و‌گو می‌نشینند. در این میدان، «معلم» است که نقش سرنوشت‌ساز «میانجی»، «مفسر» ، «مبدع» و «تلفیق‌گر» را ایفا می‌کند. اما پرسش بنیادین این است: آیا معلمان امروز، برای پذیرش این نقش پیچیده و مسئولیت خطیرِ «تدریس در بستر فرهنگ» آماده می‌شوند؟  با تأمل در برنامه‌های رایج تربیت معلم، پاسخ صادقانه اغلب منفی است. نظام‌های تربیت معلم، در دام رویکردی فنی و جهانی‌شده افتاده‌اند که در آن، «معلم خوب» حاصل یک دستورالعمل استاندارد تصور می‌شود، بی‌اعتنا به رنگین‌کمان فرهنگی سرزمینی که در آن به خدمت خواهد پرداخت.
این اثر، حاصل دغدغه‌ای ژرف نسبت به همین شکاف بزرگ است. هسته مرکزی استدلال ما این است: صلاحیت حرفه‌ای معلم، بدون «دانش فرهنگ بومی» ناقص، ناکافی و ناکارآمد خواهد بود. ما بر این باوریم که دوران غلبه مطلق گفتمان‌های تکنیکی در تربیت معلم به سر آمده و وقت آن رسیده که گفتمان «اجتماعی ـ فرهنگی» و «انتقادی» با محوریت فرهنگ، جایگاه شایسته خود را بیابد. هدف این کتاب، تنها نقد وضع موجود نیست، بلکه ترسیم نقشه راهی برای تغییر و  تحول است؛ تغییری که در آن، برنامه درسی تربیت معلم، خود باید یک «برنامه درسی بومی» باشد، منعطف و همساز با ویژگی‌های جغرافیایی، تاریخی و فرهنگی هر منطقه.
ساختار این اثر، خواننده را در یک سفر منطقی و گام‌به‌گام از مبانی نظری تا الگوی عملی همراهی می‌کند.
فصل اول: مقدمه و ضرورتها، پایه بحث را می‌ریزد. در این فصل، با تعریف دقیق مفاهیم کلیدی مانند «دانش فرهنگی»، «دانش بومی» و «دانش ضروری معلمان»، زبانی مشترک با خواننده ایجاد می‌کنیم و ضرورت پرداختن به این موضوع را نه فقط به عنوان یک بحث آکادمیک، علمی، بلکه به عنوان یک نیاز مبرم آموزشی در جامعه چندفرهنگی ایران تبیین می‌نماییم.
فصل دوم: مبانی نظری، بنیادهای فکری این تحول را استحکام می‌بخشد. این فصل، همچون یک چتر نظری گسترده، از فلسفه (پست‌مدرنیسم و نظریه انتقادی) و جامعه‌شناسی (نوفهم‌گرایی و رویکرد اجتماعی_فرهنگی) آغاز می‌شود و نشان می‌دهد که احیای دانش بومی، یک مد روز نیست، بلکه ریشه در عمیق‌ترین جریان‌های فکری معاصر دارد. سپس، با بررسی اسناد بالادستی نظام جمهوری اسلامی ایران (از قانون اساسی تا سند تحول بنیادین و برنامه درسی ملی)، اثبات می‌کنیم که توجه به فرهنگ بومی و برنامه درسی ویژه مدرسه (بوم)، یک مطالبه ملی و سیاستی رسمی است که نیاز به اجرایی شدن دارد.
در ادامه، بحث به‌صورت مشخص‌تری به حوزه فرهنگ و دانش معلمان می‌پردازد. فصل‌های مجزا به «فرهنگ»، «هویت‌های چندلایه» (بومی، ملی، بین‌المللی) و «دانش بومی» اختصاص یافته‌اند. در ادامه، نقطه اوج نظری این بخش، بررسی «دانش معلمان» است. ما در اینجا با مرور تاریخچه، انواع و مدل‌های رایج دانش معلم (مانند مدل مشهور (TPACK، عمداً جاهای خالی را نشانه می‌گیریم. اینجاست که بحث به قلب کتاب می‌رسد: معرفی و بسط دو مفهوم محوری «دانش چندفرهنگی معلم» و به‌طور خاص‌تر، «دانش فرهنگ بومی معلم». ما با واکاوی اصول، محتوا و چالش‌های این دانش‌ها، استدلال می‌کنیم که این دو، باید به‌عنوان ساحت‌های ضروری جدیدی به مدل‌های صلاحیت معلمی افزوده شوند. بخش دوم با مطالعه موردی «کردستان و فرهنگ آن» به پایان می‌رسد تا بحث را از سطح انتزاعی به عینیتی ملموس و غنی گره بزند و نشان دهد منظوره از فرهنگ بومی چیست.
فصل سوم: مدل مفهومی، تشریح مقوله‌ها و عناصر، دستاورد عملی و نوآوری اصلی کتاب را ارائه می‌دهد. در این بخش، بر اساس یک پژوهش کیفی سیستماتیک (با روش گراندد تئوری)، یک مدل پارادایمی برای «تربیت معلم دارای دانش فرهنگ بومی» ارائه شده است. این مدل، تنها یک نظریه نیست، بلکه یک الگوی کاربردی است که:
•    مقوله محوری (پدیده اصلی) را مشخص می‌کند.
•    شرایط علّی (عوامل به وجود آورنده) و شرایط زمینه‌ای (بستر مؤثر) را می‌شناساند.
•    راهبردهای عملی برای دستیابی به این هدف را پیشنهاد می‌دهد.
•    و پیامدها و نتایج مطلوب حاصل از اجرای این راهبردها را ترسیم می‌نماید.
این مدل، پاسخی عملی به سؤال «چگونه؟» است و چارچوبی برای برنامه‌ریزان درسی تربیت معلم، طراحان دوره‌های توانمندسازی و معلمان علاقه‌مند فراهم می‌آورد.
همچنین این اثر، پیش از هر چیز، خطاب به برنامه‌ریزان و سیاستگذاران حوزه تربیت معلم در دانشگاه‌های فرهنگیان، شهید رجایی و مراکز تربیت معلم است. از سوی دیگر، برای اساتید و مدرسان این مراکز که محتوای آموزشی را می‌آفرینند و برای معلمان فرهیخته و کنشگری که به تأثیر عمیق‌تر کار خود می‌اندیشند، منبعی الهام‌بخش و راهنما خواهد بود. دانشجویان تحصیلات تکمیلی رشته‌های علوم تربیتی، برنامه‌ریزی درسی، آموزش‌ ابتدایی و پداگوژی نیز می‌توانند در این اثر، هم چارچوب نظری و هم روش پژوهش کیفی غنی برای مطالعات بعدی خود بیابند.
در نگارش این کتاب، باور به این اصل است که آموزشِ رهایی‌بخش و اثرگذار، از شناخت عمیق «مکان» و «مردم» آن آغاز می‌شود. امیدواریم این اثر، جرقه‌ای باشد برای گفت‌وگویی ملی و اقداماتی عملی، تا معلمان ایران، نه به عنوان مأموران اجرای یک دستورالعمل یکسان، بلکه به عنوان «سفیران آگاه و خلاق فرهنگ‌های سرزمین خود» تربیت شوند، تعالی یابند و در نهایت، کلاس‌های درس ما، به فضایی برای غنای هویت‌های چندگانه و رشد دانش‌آموزانی تبدیل شود که هم ریشه در خاک دارند و هم پرنده آسمان‌های جهانی هستند.
در پایان با سپاس از همه اساتید، پیشکسوتان و معلمانی که مستقیم یا غیرمستقیم، اندیشه‌هایشان در شکل‌گیری این مسیر نقش داشتند.

 

دکتر لقمان  شاکری 

 

فهرست
پیشگفتار   الف


فصل 1 :   مقدمه و ضرورتها   1
مقدمه    2
تعریف مفاهیم    19
دانش معلمان    19
دانش ضروری معلمان    20
فرهنگ    20
دانش فرهنگی    20
دانش بومی    21


فصل 2 :  مبانی نظری   22
مبانی فلسفی   25
پست‌مدرنیسم   25
نظریه انتقادی   28
مبانی علمی   29
مبانی جامعه‌شناسی   30
نوفهم‌گرایی   31
رویکرد اجتماعی – فرهنگی   32
آموزش مبتنی بر مکان   34
نسبیت فرهنگی   36   
پدیده چندفرهنگی   37
موضع اسناد بالادستی   39
قانون اساسی   40
سند تحول بنیادین آموزشوپرورش و برنامه درسی ملی   41
برنامه درسی ویژه مدرسه (بوم)   45
فرهنگ   49
تعریف فرهنگ   49
سطوح فرهنگی   50
بوم‌شناسی فرهنگی   53
فرهنگ بومی و آموزشوپرورش   57
مطالعات فرهنگی و برنامه درسی   59
هویت فرهنگی و برنامه درسی   63
هویت بومی و برنامه درسی   63
هویت ملی و برنامه درسی   65
هویت بین‌المللی و برنامه درسی   66
دانش بومی   68
مفهوم دانش بومی(lk)   68
تحقیق در حوزه دانش بومی   69
رویکرد پساتوسعه   71
رویکرد فرهنگی به آموزش   72
رویکرد فرهنگی به آموزش علوم   73
فرهنگ علمی و نقد آن   74
ناهمبستگی رویکرد یادگیری سنتی و آموزش علمی   77
وظیفه مربیان در آموزش علمی و حفظ فرهنگ بومی دانش‌آموزان   78
مدل‌های یادگیری فرهنگی در برنامه درسی علوم   80
مدل یادگیری فرهنگی علوم کاستا   82
مدل یادگیری فرهنگی علوم فلان   83
مدل تلفیقی کاستا ـ فلان   84
دانش معلمان   85
تاریخچه پژوهش در دانش معلمان   87
انواع دانش معلمان   89
گفتمان‌های مربوط به دانش معلمان   93
مدل‌های دانش ضروری معلمان   96
مدل دانش محتوایی، آموزشی و فناوری معلمان (ماف)   98
دانش‌های معلمان و مسئله تربیت معلم   113
دانش جهانی معلم   114
دانش چند‌فرهنگی معلم   115
اصول آموزش چندفرهنگی   119
محتوای برنامه‌های درسی چند‌فرهنگی   120
اهداف، رویکرد و گستره آموزش فرهنگی   123
برداشت‌های دوگانه از دانش چندفرهنگی   126
دانش فرهنگ بومی   128
تربیت معلم و چالش دانش فرهنگ بومی   131
کردستان و فرهنگ آن:   134


فصل 3 : مدل مفهومی، تشریح مقوله‌ها و عناصر  151
کدگذاری گزینشی (انتخابی)   154
مقوله محوری    155
شرایط علّی   160
شرایط زمینه‌ای   170
راهبردها   172
پیامدها و نتایج    178
منابع   185