راهنمای استفاده از کتاب

اگر فقط یک دقیقه به این کتاب دسترسی دارید،فوری از فهرست قوانین و مقررات آن عکس بگیرید؛ زیرا برای یادگیری درست مباحث مناقصه، باید قوانین و مقررات را به ترتیبِ مندرج در این فهرست بخوانید.

اگر ده دقیقه این کتاب در اختیار شماست،«چهار اصل اجرای قانون برگزاری مناقصات» را در صفحات ۸۵ تا ۸۸ بخوانید.

اگر این کتاب یک ساعت در اختیار شماست،پانوشت‌های بند «الف» مادهٔ ۲ قانون را در صفحات ۵۲ و ۵۳ بخوانید. این بند، اساس مناقصات ایران است، اما اغلب به آن توجه نمی‌شود.

اگر این کتاب بیش از یک ساعت در اختیار شماست،خواندن «فهم عملیاتی از قانون برگزاری مناقصات» را در صفحات ۱۹ تا ۳۸ آغاز کنید.

اگر روزانه با قوانین و مقررات مناقصات کار می‌کنید،همیشه سه اصل خوانش مقررات و نیز سه اطلاع مهم برای فهم مقررات (صفحات ۴۱ و ۴۲) را هنگام مراجعه به قوانین و مقررات، خوانش، استنباط و اجرای آن‌ها در نظر داشته باشید.

با پنج اقدام بالا، ابزارهای لازم برای حرکت درست در دنیای مناقصات و معاملات در اختیار شماست. با همین رویکرد ادامه دهید و از نوشتارهای قانونی، ابزاری برای حل مسائل عملیاتی بسازید.

رویکرد کتاب در خوانش و فهم قوانین

یکی از تدابیر این کتاب برای آسان‌سازی خوانش و فهم قوانین و مقررات آن است که هر جا بندی از قانون واژه‌ای چالش‌برانگیز داشته، در همان بند، اجزای مرتبط را نقل کرده‌ام یا تبیینی در چارچوب عقل ارائه داده‌ام. بدین‌ترتیب، «قانون‌گرایی گره‌گشا» را با گره‌گشایی نقلی و عقلی از نوشتار قانون آغاز می‌کنیم. امیدوارم این تدبیر بتواند نگاه صرفاً نظری به مراجعه و خوانش قانون را به مهارت مراجعه و خوانش قانون ارتقا دهد.

مشتمل بر

  • قانون برگزاری مناقصات

  • تمام آیین‌نامه‌های اجرایی قانون برگزاری مناقصات

  • قانون اساسنامهٔ هیئت رسیدگی به شکایات مناقصات

  • آیین‌نامهٔ اجرایی قانون اساسنامهٔ هیئت رسیدگی به شکایات

  • آیین‌نامهٔ تضمین معاملات دولتی

  • تصویب‌نامهٔ نصاب معاملات سال ۱۴۰۵

  • موادی از دیگر قوانین مرتبط

همراه با توضیحات و آخرین تغییرات قوانین و مقررات.

فهرست مطالب کتاب قوانین و مقررات مناقصات

  • مـقـدمـه9

  • نکاتی برای کار عمیق و مستمر با کتاب قوانین و مقررات مناقصات13

  • راهنمای شکل حروف قوانین و مقررات17

  • نشانه‌های اختصاری (کوته‌نوشت) ارجاع به قوانین و مقررات18

کلیدهای ورود به دنیای قوانین و مقررات مناقصات شامل:

  • فهـم عملـیاتی از قـانـون بـرگـزاری مـنـاقـصـات19

  • نقشه عملـیاتی توازن در اجرای قانون برگزاری مناقصات39

  • سه اصل خوانـش و فهم درست قوانین و مقررات41

  • سه اطلاع مهم برای فهم درست قوانین و مقررات42

  • از قانون محاسبات عمومی کشور (مصوب 1366)43

  • از آیین‌نامه‌ی تضمین معاملات دولتی (مصوب 1394)45

  • قـانـون بـرگـزاری مـنـاقـصـات (مصوب 1383)49

  • چـهـار اصـل اجــرای «قانون برگزاری مناقصات»85

تصویر معرفی کتاب قوانین و مقررات مناقصات

نمایی از کتاب آموزش مختصر و مفید قوانین و مقررات مناقصات

  • قانون اساسنامه هیئت رسیدگی به شکایات قانون برگزاری مناقصات89

  • بخشنامه‌ بهسازی فرایند مناقصات (معاونت حقوقی ریاست جمهور)103

  • آیین‌نامه اجرایی نظام مستندسازی و اطلاع‌رسانی مناقصات (د23)111

  • آیین‌نامه اجرایی ارزیابی كیفی مناقصه‌گران («ج» ماده«12»)137

  • آیین‌نامه اجرایی تهیه فهرست مناقصه محدود («الف» ماده«26»)157

  • آیین‌نامه‌ خرید خدمات مشاوره (بند «ه‍ » ماده «29» قبم)165

تصویر معرفی کتاب توسط حمید بیگی (کارشناس فروش کتابهای حقوقی فدک بوک)

تصویر معرفی و توضیح کتاب در فضای آموزشی

  • آیین‌‌نامه قانون اساسنامه‌ هیئت رسیدگی به شكایات قانون مناقصات199

  • آیین‌نامه‌ تضمین معاملات دولتی (مصوب 1394 هیئت وزیران)205

  • تصویبنامه نصاب معاملات سال1405 (برای مناقصه و مزایده)225

  • پیوست یک: چالش وابستگی متقابل جزء و کل به یکدیگر227

  • پیوست دو: تنها مورد این کتاب که نشانه‌های قانون را عینا تکرار نکردم233

  • پیوست سه: الگوریتم تشخیص و تصمیم مناقصه‌ی محدود237

  • پیوست چهار: موادی از دیگـر قـوانـیـن مؤثر بر مناقصات239

  • پیوست پنج: توضیح مواد 79 و 89 قانون محاسبات عمومی243

  • پیوست‌ شش: ‌توضیح‌ ماده‌‌ 4 آیین‌نامه‌‌ تضمین‌ معاملات‌ دولتی247

تصویر کتاب قوانین و مقررات مناقصات روی میز

جلد کتاب قوانین و مقررات مناقصات با جدیدترین مقررات سال 1405

صفحات یادداشت خواننده

  • یادداشت شما درباره‌ی‌: .............................................................................16

  • .....................................................................................................................40

  • .....................................................................................................................102

  • .....................................................................................................................110

  • .....................................................................................................................136

  • ...................................................................................................................198

  • ...................................................................................................................232

  • ...................................................................................................................236

  • ...................................................................................................................238

  • ...................................................................................................................246

  • ...................................................................................................................249

جای یادداشتِ نکات، تجارب، نقدها و نظرات خوانندگان: .....................................

..............................................................................................................................

..............................................................................................................................

..............................................................................................................................

مـقـدمـه

1. زیاد دیده‌ایم که خوانندگان یا فراگیران (شرکت‌کنندگان دوره‌های آموزشی) می‌گویند: «زودتر برویم سر اصل مطلب». همه می‌گویند: «دنبال اصل مطلب هستیم». پس اول باید روشن کنیم که: اساساً اصل مطلب چیست؟ اصل مطلب این است: مناقصه را در عمل طوری برگزار کنیم که «اثربخش، بهره‌ور و قانونی» باشد.

«اثربخش» باشد، یعنی چه؟ یعنی مناقصه به معامله‌ای بینجامد که کار واحد متقاضی را به‌خوبی راه بیندازد. «بهره‌ور» (کارآ) باشد، یعنی چه؟ یعنی هزینه‌ی اضافه به سازمان تحمیل نکند. «قانونی» باشد، یعنی چه؟ یعنی منطبق با اصول، ضوابط و اهداف قانونی (یعنی ارزشهایی مانند پیش‌بینی‌پذیری، عدالت و ثباتِ رَویه) باشد.

اصل مطلب این است که: در هر مناقصه بتوانیم «نیازهای فنی و اقتصادی» را با «الزامات قانونی» سازگار کنیم. اصل مطلب آن است که: ملاحظات اجرایی را با الزامات قانونی سازگار و همراه سازیم.

2. اکنون، درنگی کنیم و بیندیشیم: همانقدر که زیاد می‌بینیم همه می‌گویند: دنبال اصل مطلب هستند، آیا همانقدر هم زیاد می‌بینیم افرادی را که «واقعا بتوانند سه ویژگی نامبرده‌ی بالا را با هم جمع بکنند»؟ مشکل ما، این نیست که اشخاصی که خوب حرف بـزنند، نصیحت‌کنند یا خطابه‌ بخوانند کم داریم. مشکل ما این است که متخصصان عمیقی که هر سه عنصر نامبرده‌ی بالا را در هر مناقصه ترکیب و جمع کنند، کم داریم.

پس اصل مطلب، پرورش متخصصانی است که در عمل بتوانند هر مناقصه را طوری برگزار کنند که «اثربخش، بهره‌ور و قانونی» باشد. اصل مطلب در مناقصات، همراه یا تؤام ساختن «نیازهای فنی و اقتصادی» با «الزامات قانونی» است. اصل مطلب در مناقصات این است که توانمندی یا مهارت آن را بیابیم که نخست «اثربخش» بودن را با «بهره‌ور» (کارآ) بودن، و سپس این هر دو را با «قانونی» بودن، به صورت همزمان در یک مناقصه – با هر درجه از پیچیدگی- جمع کنیم. این توانمندی یا مهارت را «خبرگی مناقصات» یا «صلاحیت حرفه‌ای مناقصات» می‌نامیم.

این خبرگی یا صلاحیت حرفه‌ای، پیش‌شرط عضویت مؤثر در کمیسیونهای مناقصه و کمیته‌های فنی بازرگانی است. بیش از آن پیش‌شرط صلاحیت بازرسی و نظارت بر مناقصات است. بیشتر از هر دوی آنها پیش‌شرط صلاحیت داوری و رسیدگی به شکایت مناقصات است. باز شاید بیشتر از این، پیش‌شرط تدریس است. و سرانجام بیش از همه‌ی آنها پیش‌شرط مشارکت در تدوین یا تصویب و نیز اصلاح مقررات است.

مشکل اصلی مناقصات کشور این است که افرادی با وجود ضعف در «صلاحیت حرفه‌ای مناقصات» یا «خبرگی مناقصات»، باز هم در کمیسیونها و کمیته‌های اجرایی، در هیئت‌های نظارت و بازرسی یا رسیدگی به شکایات مناقصات و نیز در انواع کلاسها یا سمینارها و سرانجام در کمیسیونهای تدوین و تصویب مقررات، اظهار نظر و تصمیم‌گیری می‌کنند.

3. مشکلات مناقصات کشور ما، بـدون پـرورش کارشناسان عالی یـا در اصطـلاح بدون پرورش خبرگان مناقصات حل نخواهدشد. این کتاب برای حل همین مشکل اساسی تدوین شده‌است. این کـتـاب برای پرورش خبرگان دارای صلاحیت حرفه‌ای تدوین شده‌است. این سطح از صلاحیت و خبرگی به صِرفِ روخوانی حروف قانون محقق نمی‌شود.

برای این خبرگی، مراجعه‌ و خوانش قانون و آیین‌نامه‌ها به‌شدت لازم است، اما هیچ، کـافـی نیست. لوازم دانشی و نگرشی دیگری هم لازم است. این کـتـاب، آن لوازم دانشی و نگرشی لازم برای خبرگی را طی سالیان متمادی و با حوصله در محضر پیشکسوتان و استادان گرانقدر عـمـل و نـظـر، گردآوری، سپس با حوصله تنظیم و تدوین و سرانجام در پرتوی نقدهای همراهان دقیق و شفیق اصلاح کرده‌است؛ و اینک تقدیم شما خواننده‌ی ارجمند می‌سازد.

اکنون خواندن این کـتـاب برای رسیدن به سطح خبرگی یــا صلاحیت حرفه‌ای نیز طبعاَ نیازمند دقـت و شکیبایی است؛ خبره یا استاد شدن در هیچ کاری بی‌زحمت نیست؛ وگرنه همه خبره و استاد بودند. خبرگی در مناقصات نیز مستلزم دود چراغ خوردن است. خبرگی در مناقصات مستلزم آن است که هم تجارب گوناگون و متمادی کسب کنیم و هم در تجربیات، عمیقا تأمل کنیم.

اگر کسی خیال کند به صِرفِ بلد بودن 32 حرف الفبای فارسی و دانستن یک معنی برای هر کلمه از مقررات، می‌تواند با روخوانی کلمات مقررات، خبره بشود و به صلاحیت حرفه‌ای برسد، در اشتباه است. باید از این اشتباه بیرون آید. اگر کسی به صِرفِ روخوانی قانون و مقررات خبره می‌شد، ما اکنون این همه مشکل نداشتیم. از قضا، بسیاری از مشکلات کنونی مناقصات کشور، از جایی تشدید شد که گروهی از افراد خیال کردند حق دارند از روی کلمات قانون را بخوانند و با برداشتهایِ لفظیِ محض، تدریس کنند یـا کتاب چاپ کنند. متأسفانه در طرف دیگر رابطه نیز برخی تصور کردند که اوراق چاپی صحافی‌شده میان دو مقوا، حتماً دانشِ قابلِ ‌استناد است. آن هم در این موضوع خطیر که تصمیم درباره‌ی اموال مردم است.

4. هر کس بخواهد خبره و دارای صلاحیت حرفه‌ای بشود، باید وقت و دقت صرف کند و با حوصله و کوشش، زحمتِ یادگیری درست را بر خود هموار کند. وگر نه؛ خبره‌ی کار نخواهدشد. استاد شدن در هر حرفه نیازمند زحمت و کوشش است. رسیدن به سطح خبرگی مناقصات و یافتن صلاحیت حرفه‌ای مناقصات نیز از این قاعده مستثنی نیست.

نیازمند زحمت، دقت، حوصله و گام‌به‌گام خواندن چنین کتابی است برای رسیدن به آن سطح. همانگونه که هر شخصی که سنش زیاد باشد، الزاما از حکمت پیرانه برخوردار نیست، هر کس که 20 سال کار کرده‌باشد، الزاما خبره نیست. خبرگی حاصل تأمل عمیق در تجربیات است. نیازمند روش‌شناسی درست و وقت گذاشتن برای تأمل یا بازنگری تجربیات با دیگر متخصصان است.

در حالی که متخصصانِ نیازمندِ این سطح از خبرگی و صلاحیت، اغلب افرادی پرمشغله هستند و به قولِ معروف فرصتِ سر خاراندن ندارند؛ چه رسد به شرکت در جلسات هم‌اندیشی برای تأمل بر تجربیات. این کتاب برای حل همین تعارض است. این کتاب فرصت یا میدانی است برای تأمل عمیق هر خواننده در تجربیات متنوع، به‌منظور بازآرایی کاربردی نگرشها. در اصطلاح منطقیون: برای اصلاح تصورات و تصدیقها. در اصطلاح مقرراتی: برای فهم بهتر تعاریف‌ و احکام.

این کتاب مهمترین چالشها و نکات را طی سالیان متمادی شناسایی و اینک در کمترین و کوتاهترین جملات تقدیم کرده‌است. بسیاری از این نکات ده‌ها بار و برخی نیز بیش از صد بار مرور و بازنویسی شده‌است. این کتاب در کنار نکات و چالشهای مزبور، مهمترین و پر کاربردترین قوانین و مقررات مناقصات را نیز گردآوری و به همراه تسهیلاتی تقدیم خوانندگان کرده‌است.

به قول معروف: آن 20% از مقررات که پاسخ بیش از 80% چالشهای مناقصات را در خود دارند. اندازه‌ی کتاب را هم کوچک کرده‌ایم (معروف به قطع پالتویی) تا به‌آسانی در جیب داخلی کت جا ‌شود. امتحـان کنـید! در جیب جا می‌شود تـا بتوان در هر سفر کوتاه درون‌شهری، از این ساختمان به ساختمان دیگر، یـا در زمان انتظار آغاز یک برنامه، یکی- دو برگ آن را خواند و تأمل کرد.

برای همین، صفحاتی برای ترسیم یا نوشتن تأملات شما در نظر گرفته‌ایم. این کتاب، دفتری است که با حضور شما صیقل می‌خورد تا ما با هم و در کنار یکدیگر، کاملتر ‌شویم. چاپ آینده با مشارکت شما بهتر و کاملتر می‌شود. پس همراه این کتاب یک قلم هم در جیبتان بگذارید.

برای آنکه این کتاب بتواند کتاب همراه یـا تو جیبی باشد، بسیار مختصر نوشته شده‌است و این مختصر بودن، نیازمند دو ملاحظه است:

الف) این مختصر بودن، با مطالب مجلدات آینده، تکمیل و تشریح خواهدشد. فعلا مراجعات دایمیِ در حین عمل به همین مختصر برای ارتقای نگرش و عمل مفید است. این کاری است که خودم بیست و چند سال است انجام داده‌ام و مفید بودنش را تجربه‌ کرده‌ام.

ب) صفحات کل مجلدات بیش از هزار صفحه است. تفصیل بیشتر هر موضوع در این کتاب، سبب می‌شد کتاب حجیم و از قطع پالتویی خارج (به قول دوستی شوخ‌طبع: قطع آجری!) بشود. در آن صورت، همراه داشتن کتاب دشوار و احتمال مراجعاتِ دایمی کم می‌شد. در این مجلد، قوانین و مقررات اصـلـی به همراه فـوری‌تـریـن اطلاعات کمکی آمده‌است.

با توجه به اختصار کتاب، در تک‌تک بخشهای آن نکاتی هست نیازمندِ دقـت و تعَـمُق. برای تند‌تند خواندن و جلو رفتن نـیست. برای فکر کردن است. برخی بخشها را بـاید گاهی برگـشت و دوبـاره خواند. برای خبرگی در یک تخصص میان‌رشته‌ای برای مدیریت بخش عمومی کشور – یعنی مناقصات و معاملات عمومی – لازمست کتاب را با تأمل و صبوری بخوانیم.

اما هر جا پیچیدگیِ ذاتیِ مطلب یا محدودیتِ توانِ نویسنده در ساده‌سازی مطلب، سبب شده‌است مطلب بیش از حد دشوار باشد، از آن بگذرید. شاید در خوانشِ دورِ بعدیِ همین کتاب برایتان ساده‌تر شود؛ شاید با مثالهای مجلدات آینده (که قید مختصر ندارند) بیشتر تشریح شود؛ شاید بتوانم در چاپ آینده‌ی همین کتاب ساده‌تر بیان کنم یا شاید نویسنده‌ای پیدا شود که همین نکات و دقایق را ساده‌تر بیان کند.

پس اگر به گرهی سخت رسیدید، در آن گره نمانید و بروید سراغ پارگراف یا موضوع بعدی. نه یک بار خواندن قرار است تمام مسائل را رفع کند و نه این کتاب ادعای همه‌چیز تمام بودن دارد. ولی در کنار گره‌ها، هر جا گشایش و نوری دیدید، از پرتوی آموزگاران دیده و نادیده‌ی این نویسنده است؛ پرتوی همه‌ی آموزگاران! از آموزگار کلاس اول دبستان، سرکار خانم شهبازی و تمام مربیان شریف کتابخانه‌های 19 و 30 یا دیگر مراکز کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تا آقایان مرتضی حلاج نیشابوری، عبداله واعظ، احمد توکلی، مقصود فراستخواه، محمدعلی موحد، سیدمحمد قاری سیدفاطمی، حامد صفایی‌پور، سعید ناجی، یوهانس شاپ، داوود حسین و خانمها فاطمه‌ صدر عاملی و مژده هنری و از سقراط، ارسطو، محمد خوانساری، حسن امامی، ناصر کاتوزیان، مهدی شهیدی، محمدجعفر جعفری لنگرودی تا ویلیام گلسر، متیو لیپمن، ریچارد پل و لیندا الدر.

در نهایت باید تصریح کنم که در بسیاری سطور کتاب، مرهون نقادان شریفی هستم که در پنج نوبت نسخه‌خوانی پیش از انتشار، کتاب را با دقت خواندند و نکات لازم را با شفقت تذکر دادند.

پس صمیمانه و در نهایت احترام دست و دلِ خانم زهره یزدانی و آقایان عباس محسنی، جمشید عزیزی، محمود علمی، عباس شفیعی، مهدی حیدرنژاد، امیرحکمت نورامین، سید امیرمحمد امام‌جمعه‌زاده، سید محمدحسین تائب موسوی، سید مرتضی کریمی، سعید فراهانی، فرهاد یاوری‌نیا، سید مرتضی ناصریان، ابراهیم یوسفی‌راد، مهدی رضی خسروشاهی، رضا مؤید، علی سالاری، حمیدرضا قاسمی، رضا فلاح‌فر، جمشید مرادی، مهدی بهمنی، سهیل آل‌رسول، امید امیری و رضا ایکانی را می‌بوسم. شهرام حلاج – 2 خرداد 1405

آخِرِ دفتر

شما خواننده‌ی گرامی! شما همسفر خوانش و فهم درست قوانین و مقررات مناقصات کشور!

شما کنشگر اجرای اثـربـخش، بـهـره‌ور و قـانـونی مناقصات و معاملات بخش عمومی!

شما، سفر گام‌به‌گام - از سطح و ظاهر قوانین و مقررات به عمق و اهداف عملیاتی آنها - را به انجام می‌رسانید.

این کتاب مانند یک چوب امدادی است که پژوهشگر یا نویسنده‌ی کتاب در دهه‌ی سوم پژوهش، کوشش و کنشهای خود برای اهداف بالا، تدوین و تقدیم شما کرده‌‌است.

اکنون شما همراه شریف و دقیق، تمرینهای کتاب را انجام می‌دهید و در سطور و جداول صفحات ویژه‌ی یادداشت این کتاب، نکات، تجارب، نقدها و نظرات خود را می‌نویسید. بنابراین این دفتر، از مشارکت، کوشش و کنشهای شما نیز پربار و گرانسنگ می‌شود.

پس نام و شماره‌ی تماس خود را در اینجا بنویسید تا اگر زمانی در جلسه‌ای یا جای دیگری جا ماند، یابنده بتواند به شما خبر بدهد و یافته‌های ارزشمند شما به شما بازگردد. شما این تجارب و یافته‌ها را ارزان به دست نیاورده‌اید. اینها حاصل عمرهای ماست.

نام پژوهشگر و کنشگر تکمیل‌کننده‌ی این دفتر: .................................................

شماره‌ی تماس: .....................................................................................................

نشانی مجازی: ......................................................................................................

نشانی فیزیکی: شهر ....................................... خیابان ...................................................

..........................................................................................................................................

..........................................................................................................................................

..........................................................................................................................................

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

پایان این دفتر : ...// پایان گام 207//.