پيشگفتار 
قانون مدني ايران در 1335 ماده شكل گرفته است. 955 ماده آن بهموجب مادهواحده مصوب 18/2/1307 مجلس شوراي ملي لازمالاجرا گرديده و 380 ماده ديگر، در سالهاي 1313 و 1314 از تصويب این مجلس گذشته است.
قانون مدني را ميتوان شاهكار ادبيات حقوقي ايران ناميد چون از جهت شكلي و ماهوي بهگونهاي تنظيم شده كه علاوه بر امور حقوقي، در تدوين آن، ملاحظات شرعي نيز در نظر گرفته شده است و از اين بابت است كه اين قانون، هم مورد تأييد حقوقدانان و هم، مورد تأييد علماي ديني است. با توجه به جايگاه و اهميت قانون مدني، اين قانون بهعنوان يك سند افتخار ملي و ميراث فرهنگي قلمداد ميگردد.
مهمترين قانون هر كشوري، قانون مدني آن كشور محسوب ميشود. قانون مدني كشور ما نيز از اين قاعده مستثني نيست. قريب یک قرن از زمان لازمالاجرا شدن قانون مدني ميگذرد. با وجود قدمت اين قانون، درحالحاضر نيز با تغييرات جزئي كه بر آن وارد شده، در حال اجرا است. در اهميت قانون مدني همين بس كه حدود 20 واحد از دروس اصلي و مهم رشته حقوق در مقطع كارشناسي، به حقوق مدني، كه تفسيري از مواد قانون مدني است، اختصاص يافته و تاكنون صدها كتاب و مقاله پيرامون قانون مدني منتشر شده است.
يكي از آثار ماندگار سيد محمد فاطمي قمی، تهيه و انشاي قانون مدني است. مواد 1 تا 955 قانون مدني كه احكام راجعبه اموال را در بر دارد و همچنين مواد مربوط به نكاح و طلاق كه درحالحاضر مواد 1034 تا 1157 قانون مدني را تشكيل ميدهند، توسط فاطمي قمی تهيه شده است.
لوايح مربوط به قانون مدني طي 9 لايحه در ادوار ششم، نهم و دهم تقديم مجلس شوراي ملي گرديده است. اولين لايحه مربوط به قانون مدني، مشتمل بر 955 ماده در جلسه 240 مورخ 18/2/1307 تقديم ششمين دوره مجلس شوراي ملي گرديده و درنهایت بهموجب مصوبه مورخ 18/2/1307، از تاريخ 20/2/1307 بهموقع اجرا گذاشته شده است.
لايحه یادشده بدون اينكه سير مراحل قانونگذاري را سپری كند، لازمالاجرا گرديده است. با توجه به مشروح مذاكرات كميسيون قوانين عدليه دوره ششم مجلس شوراي ملي، در این كميسيون هيچگونه بحثي پيرامون لايحه مربوط به قانون مدني، مطرح نشده است.
پیرامون قانون مدنی، نحوه بررسی، تصویب و تاریخچه آن، بحثهای زیادی صورت گرفته است. یکی از اینگونه موارد، بحث در مورد لايحه مربوط به قانون مدني است. از موارد دیگر اینکه پیشنویس قانون مدنی چگونه و به دستور چه کسی تهیه شده است. یکی از موارد دیگر کمیسیونهای مربوط به این قانون است. نکته دیگر در مورد بررسي ارتباط تدوين قانون مدني با لغو كاپيتولاسيون است. نگارنده در مورد اینگونه مباحث، مقالاتی را ارائه کرده است که میتوان بحث بیشتر را در آنها جستجو کرد.
مشروح مذاکرات قوانین
مشروح مذاكرات، از زاويه علوم مختلف حائز اهميت است ولي در رشتههاي حقوق و تاريخ اهميت بيشتري پيدا ميكند. بهعنوانمثال در مورد علم حقوق، براي فلسفه تصويب يك قانون و نيز در مواردي كه برداشتهاي متفاوتي از احكام مندرج در يك قانون ميشود و امور ديگري از اين قبيل، ميتوان به مشروح مذاكرات آن مراجعه كرد و نظر قانونگذار را از آن مستفاد نمود.
در اهمیت مشروح مذاكرات، همین بس که قانون اساسی و آیيننامه داخلي مجلس شوراي اسلامي به این موضوع اشاره کردهاند:
الف. اصل شصت و نهم قانون اساسي مقرر میدارد:
«مذاكرات مجلس شوراي اسلامي بايد علني باشد و گزارش كامل آن از طريق راديو و روزنامه رسمي براي اطلاع عموم منتشر شود. در شرايط اضطراري، درصورتيكه رعايت امنيت كشور ايجاب كند، به تقاضاي رئيسجمهور يا يكي از وزرا يا ده نفر از نمايندگان، جلسه غيرعلني تشكيل ميشود. مصوبات جلسه غيرعلني در صورتي معتبر است كه با حضور شوراي نگهبان به تصويب سهچهارم مجموع نمايندگان برسد. گزارش و مصوبات اين جلسات بايد پس از بر طرف شدن شرايط اضطراري براي اطلاع عموم منتشر گردد.»
ب. قانون آیيننامه داخلي مجلس شوراي اسلامي مصوب 20/1/1379 مقرر میدارد:
»ماده 112. مذاكرات كامل هر جلسه همراه با مصوبات ضبط و ثبت و حداكثر چهل و هشت ساعت پس از آن، بين نمايندگان توزيع ميشود. نمايندهاي كه در صورت مشروح مذاكرات مطلبي برخلاف اظهارات او ثبت شده باشد، بهطور اختصار ميتواند فقط نسبت به همان مورد در جلسه رسمي تذكر دهد و بعداً اصلاح آن قسمت از مذاكرات، در مجموعه مذاكرات مجلس درج ميشود. صورت مذاكرات جلسات بايد به امضاي رئيس يا نايبرئيس مجلس كه آن جلسه را اداره نموده است برسد.»
لايحه مربوط به مواد ا تا 955 توسط علياكبر داور وزير عدليه وقت تقديم مجلس شوراي ملي گرديده است. ساير لوايح مربوط به قانون مدني يعني لوايح مربوط به مواد 956 تا 1335 توسط محمدعلي فروغي بهعنوان رئيسالوزرا و محسن صدر بهعنوان وزير عدليه امضا شده و توسط محسن صدر تقديم مجلس شوراي ملي گرديده است. بنابراين در كليه موارد مربوط به سير قانونگذاري مربوط به مواد 956 تا 1335 در سالهاي 1313 و 1314 (اعم از تقديم لايحه، مذاكرات كميسيونهاي عدليه و مجلس شوراي ملي) هر كجا از وزير عدليه نام برده ميشود منظور، محسن صدر است.
گفتنی است؛ مجلس سنا در تاريخ 20/11/1328 گشايش يافته و اولين جلسه اولين دوره آن روز شنبه 22/11/1328 برگزار شده است. بنابراين در سه اصلاحيه قانون مدني كه مربوط به پیش از انقلاب است، هم اسناد و مشروح مذاكرات مربوط به مجلس شوراي ملي و نيز اسناد و مشروح مذاكرات مربوط به مجلس سنا، وجود دارد. بنابراين عدم وجود مشروح مذاكرات مجلس سنا، در مورد مواد قانون مدني كه در سالهاي قبل از 1328 مورد بررسي قرار گرفته، به دليل عدم تشكيل اين مجلس بوده است.
مشروح مذاكرات قوانين در دو بند بررسي ميشود:
1. مشروح مذاكرات جلسههاي علني مجلس
مشروح مذاكرات قوانين، اعم از قبل و بعد از انقلاب، در بايگاني اداره كل اسناد و تنقيح قوانين مجلس موجود است. پیش از انقلاب، مشروح مذاكرات جلسههاي مجلسين توسط تندنويسان، نوشته ميشد كه برخی از دستخطهای آنها در اداره كل یادشده وجود دارد و در بيشتر موارد بهصورت تايپ شده موجود است. پس از انقلاب، مشروح مذاكرات توسط نوار، ضبط گرديده و توسط اداره تندنويسي سابق و اداره تدوين مذاكرات کنونی از روي نوار پياده ميشود. اين مذاكرات بهصورت چاپشده موجود است. علاوه بر نوارهای یادشده، فيلمهاي ويدئويي از مشروح مذاكرات مجلس نيز در آرشيو مجلس نگهداري ميشود كه در موارد ضروري ميتواند مورد استفاده قرار گيرد.
2. مشروح مذاكرات کمیسیونها
مشروح مذاكرات کمیسیونهای مجلس، قابلارائه براي عموم نيست. ماده «66» قانون آییننامه داخلي مجلس شوراي اسلامي مصوب 20/1/1379 مقرر ميدارد:
«ماده 66. تمام اسناد و اوراق مربوط به اموري كه بايد در کمیسیونها بررسي شود از طرف هیئترئیسه به آن كميسيون ارجاع ميشود. نمايندگان ميتوانند آن اسناد را ملاحظه كنند، اسناد مزبور نبايد از كميسيون خارج گردد. اين اسناد به انضمام اسناد مذاكرات و اقدامات جاري كميسيون در محل كميسيون بايگاني و در پايان هر دوره به بايگاني مجلس منتقل ميشود.»
بر اساس آییننامه داخلی مجلس، هر طرح یا لایحه پس از تقدیم به مجلس و اعلام وصول آن در جلسه علنی و با توجه به موضوعات مربوطه به یکی از کمیسیونهای مجلس بهعنوان کمیسیون اصلی، و کمیسیون یا کمیسیونهای فرعی ارسال میشود. کمیسیونهای یادشده، پس از بررسی کارشناسی، گزارش آن را به هیئترئیسه مجلس ارسال میکنند تا در دستور مجلس قرار گیرد. با این توضیح چون مذاکرات کمیسیونها در دسترس عموم قرار نمیگیرد، بنابراین نحوه بررسی آنها و صحبتهای موافقین و مخالفین مکتوم میماند. از این گذشته، بهموجب اصل ۸۵ قانون اساسی، کمیسیونهای مجلس با مجوز مجلس شورای اسلامی، اقدام به تصویب قانون میکنند که مذاکرات اینگونه مصوبات از اهمیت فوقالعادهای برخوردار است. چنانچه در بخش دوم این مجموعه نیز ملاحظه میشود مذاکراتی از کمیسیونهای مجلس وجود ندارد. بههرحال برای روشن شدن هرگونه ابهام در قوانین، مراجعه به مشروح مذاکرات ضرورری است. بنابراین چون مذاکراتی از کمیسیونهای مجلس در دسترس نیست، اظهارنظر در مورد اینگونه قوانین نیز با مشکل مواجه میشود.
نكاتي پيرامون كتاب حاضر
تدوين و تحقيق مجموعه حاضر شش سال بهطول انجاميده است. ابتدا براي پيدا كردن اسناد مربوط به قانون مدني به كتابخانه مجلس شوراي اسلامي مراجعه شد و پس از ماهها جستجو اصل لوايح تقديمي دولت و همچنين بیشتر لوايح چاپي مجلس شوراي ملي مربوط به قانون مدني و مشروح مذاكرات كميسيون قوانین عدليه مجلس شوراي ملي كه بهصورت دستنويس و با دستخط قديمي نوشته شده بود و نيز گزارشهاي كميسيون یادشده، پيدا شد.
بازخواني و بازنويسي صورت مذاكرات كميسيون قوانین عدليه نيز چند ماه بهطول انجاميد. براي اداي امانت در ارائه متن درست، متن مشروح مذاكرات موجود در CD، بزرگنمايي و چندين بار بازنگري شد. در پارهاي از موارد، براي تشخيص درست يك كلمه، ساعتها بر روي آن كلمه توقف نموده، تا نوشته مورد نظر مشخص گردد.
مشروح مذاكرات كميسيون قوانین عدليه، مجلس شوراي ملي، مجلس سنا، مجلس شوراي اسلامي و بهطوركلي كليه اسناد موجود در اين مجموعه، بدون دخل و تصرف آمده است. در پارهاي از موارد و آن هم در مورد مذاكرات كميسيون قوانین عدليه، چنانچه جملهاي بدون فعل بوده، فعل مورد نظر اضافه شده است.
اسناد و مدارك یادشده، حاوي اشتباهات زيادي بود كه عبارت درست آن در متن اعمال و در بيشتر موارد در زيرنويس مربوطه، به اشكالات موجود، اشاره شده است.
در بيشتر كلماتي كه بهصورت عاميانه آمده بود، تغييراتي صورت گرفت. بهعنوانمثال کلمه «درش»، به «در آن» و کلمه «كيها»، به «چه كساني» و کلمه «ماها»، به «ما» و عبارت «ول كرده»، به «رها كرده» و کلمه «ثانيش»، به «ثانياً» و همچنين در مواردي، حرف «ة»، به «اي» تبديل شد. (با توجه به مفهوم كلمهاي كه حرف «ة» در آن بهكاررفته بود، اين تبديل صورت گرفت).
براي استفاده هر چه بهتر از اين مجموعه، شماره مواد مصوب قانون مدني، در سرفصلها قرار گرفته و شماره موادي كه در متون مربوطه بهكاررفته، مربوط به لوايح يا گزارشهاي كميسيونها يا مذاكرات صحن علني قوه مقننه بوده است.
نام سورههاي مباركه قرآن و شماره آياتي كه در متن مشروح مذاكرات به آنها استناد شده بود، از طريق كتاب «المعجم المفهرس لآيات القرآن الكريم» استخراج شده و براي اطمينان از درج درست يا نادرست متن آيات كريمه در مشروح مذاكرات، اين آيات دوباره با قرآن كريم تطبيق داده شد و در مواردي كه ايرادي وجود داشت، متن درست آن ارائه شد و درنهایت معاني آن از قرآن مجيد، ترجمه ناصر مكارم شيرازي استخراج شده و در زيرنويسهاي مربوطه درج گرديده است.
معاني برخي از لغات مشکل، از فرهنگ فارسي معين و ساير فرهنگها استخراج گرديده و در زيرنويسهاي مربوطه آمده است.
در مشروح مذاکرات کميسيون قوانین عدليه مجلس شوراي ملي، اسامي ناطقين، دوبار نوشته شده است. علت آن هم اين است که دفتر این كميسيون، مشتمل بر دو ستون است که در يک ستون اسامي ناطقين نوشته شده و در قسمت ديگر كه مربوط به موضوع مذاكرات است، مباحث مطروحه در جلسههاي کميسيون ثبت شده است. چون در ستون اول اسامي ناطقين درج گرديده و در متن نيز دوباره به آن اشاره شده، به همين دليل اسامي نمايندگان ناطق، تكرار شده است.
در كنار مواد لوايحي که بدون شماره تقديم مجلس شوراي ملي گرديده بود، ادامه شماره مواد مصوب قانون مدني يا ادامه شماره مواد انتخابي براي لوايح پیشین درج گرديد.
چنانچه در متن مشروح مذاکرات به قانوني اشاره شده بود در حد مقدور، مصوبه یادشده از مجموعههاي قوانين (اعم از مجموعههاي تقنينيه و مجموعههاي سالانه منتشره از سوي روزنامه رسمي) استخراج شده و در زيرنويس مربوطه، درج گرديده است.
در اين قسمت به چند مطلب که ميتواند مفيد باشد، اشاره ميشود:
پارهای از اسناد ارائه شده در اين مجموعه تكراري است. دليل آن، اين است كه هرگونه سندي كه مربوط به هر مرحله از روند قانونگذاري بوده، در مجموعه حاضر آمده است. بهعنوانمثال پيشنهادها، در آخر شور اول برخي از صورت مذاکرات مجلس وجود دارد و اينگونه موارد بهعنوان يك گفتار جداگانه نيز آمده است. اين موضوع در موارد ديگر از جمله گزارش كميسيونها نيز صدق ميكند كه هم بهطور جداگانه آمده و هم در مشروح مذاكرات مجلس، متن آن قرائت شده است. بههرحال براي رعايت امانت در اسناد، هرگونه سند موجود، در اين مجموعه به چاپ رسيده است، هرچند كه برخی از آنها تكراري باشد.
نكاتي پيرامون چاپ سوم
چاپ اول اين مجموعه در بهار 1386 توسط مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی منتشر شد. به دنبال تحقيق دوباره، براي پيدا نمودن ساير اسناد مربوط به قانون مدني، درنهایت اصل لوايح تقديمي دولت به قوه مقننه در سالهاي 1313 و 1314 و همچنين اصل نامه مربوط به تقديم لايحه اجازه اجراي لايحه قانون مدني تا موقع اعلام رأي قطعي كميسيون پارلماني عدليه در سال 1307، و ساير اسناد مربوط به تغييرات بعدي قانون مدني، از طريق مركز اسناد كتابخانه مجلس و اداره كل تنقيح قوانين مجلس شوراي اسلامي، مجموعه یادشده مورد بازنگري قرار گرفت و با تغييرات و اصلاحات و الحاقات گوناگون در سال 1395 توسط روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران منتشر شد.
در چاپ دوم این مجموعه، لوايح مربوط به قانون مدني، از تقدیم لایحه گرفته تا پایان مراحل قانونگذاری، در فصلهای جداگانهای آمده بود ولی در این چاپ «چاپ سوم»، برای استفاده بهتر از این مجموعه، ساختار بخش اول بهطورکلی تغییر پیدا کرده و سیر قانونگذاری قانون مدنی، بر اساس 9 لايحه تقديمي دولت، تنظیم شده است. با این توضیح، این مجموعه مشتمل بر دو بخش است. بخش اول در مورد سیر قانونگذاری قانون مدنی است و بخش دوم به سیر قانونگذاری تغییرات قانون مدنی اختصاص یافته است. چنانچه اشاره شد، لوايح مربوط به قانون مدني طي 9 لايحه در ادوار ششم، نهم و دهم تقديم مجلس شوراي ملي گرديده است بنابراین بخش اول، مشتمل بر نه فصل است که هر فصل بر اساس تقدیم مواد مربوطه شکل گرفته است. در این بخش به ترتیب: تقدیم لایحه، متن لايحه تقديمي دولت، متن لايحه چاپي مجلس، مشروح مذاكرات شور اول كميسيون قوانين عدليه، گزارش شور اول كميسيون قوانين عدليه، مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي، پيشنهادها «در صورت وجود پیشنهاد»، مشروح مذاكرات شور دوم كميسيون قوانين عدليه، گزارش شور دوم كميسيون قوانين عدليه، مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي ملي و درنهایت متن مصوبه مجلس شوراي ملي آمده است. علاوه بر موارد بالا، در مجموعه حاضر که چاپ سوم (چاپ نخست انتشارات دانش بنیاد) بهشمار میرود، کلیه متن کتاب از جهت ویرایشی مورد بررسی قرار گرفت و اصلاحات ضروری در متن و زیرنویسهای مربوطه صورت پذیرفت. گفتنی است، چون ساختار بخش دوم بر اساس سیر قانونگذاری تنظیم شده بود، به همان صورت باقی ماند.
در پایان از خانمها راضيه يوسفينيا، ساعده عتيق، مهوش رادبشري و نرگسخاتون عبداللهيطاهري كه در زمينه اسناد مربوط به مشروح مذاكرات كميسيون قوانین عدليه مجلس شوراي ملي و بازخواني و بازنويسي صورت مذاكرات یادشده، اينجانب را ياري نمودند، سپاسگزارم. همچنين از جناب آقای مجیدرضا زروئی مدیر محترم انتشارات دانش بنیاد که به انتشار این مجموعه اهتمام ورزیدند تشكر ميکنم.
احمدرضا نائيني
بهار 1404
فهرست منابع
الف. اسناد و مدارك مربوط به قوه مقننه
(پیش از انقلاب)
1. متن لوايح تقديمي به مجلس
2. صورت مشروح مذاكرات كميسيون قوانين عدليه مجلس شوراي ملي (دورههاي ششم، نهم و دهم)
3. گزارش كميسيونها
4. پيشنهادها
5. صورت مشروح مذاكرات مجلس شوراي ملي
6. صورت مشروح مذاكرات مجلس سنا
7. مصوبات مجلس شوراي ملي
8. مصوبات مجلسین
(پس از انقلاب)
9. متن لوايح و طرحهاي تقديمي به مجلس
10. گزارش كميسيونها
11. پيشنهادها
12. صورت مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي
13. مصوبات مجلس شوراي اسلامي (قبل از ارجاع به شوراي نگهبان)
14. نظرات شوراي نگهبان
15. متن قوانين مصوب مجلس شوراي اسلامي
16. مصوبات مجمع تشخيص مصلحت نظام
ب . كتب
17. قرآن
كتب و مقالات حقوقي و تاريخي
18. آیيننامه داخلي مجلس شوراي اسلامي، معاونت قوانين مجلس شوراي اسلامي، اداره کل اسناد و تنقیح قوانین، خردادماه 1402.
19. امين، سيد حسن، تاريخ حقوق ايران، انتشارات دايرهالمعارف ايران شناسي، چاپ اول، 1382.
20. جعفري لنگرودي، محمدجعفر، ترمينولوژي حقوق، كتابخانه گنج دانش، چاپ هفتم، سال 1374.
21. جعفري لنگرودي، محمد جعفر، مبسوط در ترمينولوژي حقوق، كتابخانه گنج دانش، چاپ دوم، جلد چهارم، سال 1381.
22. جعفري لنگرودي، محمدجعفر، مجموعه محشي قانون مدني، كتابخانه گنج دانش، چاپ دوم، 1382.
23. شايگان، سيد علي، حقوق مدني ايران، چاپخانه مجلس، جلد اول، چاپ سوم، آبانماه 1324.
24. ضرغام بروجني، جمشيد، دولتهاي عصر مشروطيت، اداره كل قوانين، چاپخانه مجلس شوراي ملي، ارديبهشتماه 1350.
25. عاقلي، باقر، روزشمار تاريخ ايران، نشر گفتار، تهران، جلداول، تابستان 1376.
26. عامري، جواد، حقوق بينالملل خصوصي، موسسه انتشارات آگاه، چاپ دوم، تهران، 1362.
27. فاطمی قمی، سید محمد، خاطرات سید محمد فاطمي قمي، پژوهش، تصحیح و توضیحات: احمدرضا نائيني و حسن زندیه، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، چاپ دوم، 1394.
28. فرهنگ قهرماني، عطاءالله، اسامينمايندگان مجلس شوراي ملي از آغاز مشروطيت تا دوره 24 قانونگذاري و نمايندگان مجلس سنا در هفت دوره تقنينيه، چاپخانه مجلس شوراي ملي، خردادماه 1356.
29. كاتوزيان، ناصر، فلسفه حقوق، شركت سهامي انتشار، جلد دوم، چاپ دوم ،1381.
30. كاتوزيان، ناصر، قانون مدني در نظم حقوق كنوني، نشر دادگستر، چاپ اول، تابستان 1377.
31. المعجم المفهرس لايات القرآن الكريم، الياس كلانتري، انتشارات اسوه (وابسته به سازمان اوقاف و امور خيريه)، چاپ دوم، پاييز 1383.
32. معين، دكتر محمد، فرهنگ فارسي.
33. نائيني، احمد رضا، مشروح مذاكرات قانون مدني، مركز پژوهشهاي مجلس شوراي اسلامي، چاپ اول، بهار 1386.
34. نائيني، احمد رضا، مشروح مذاكرات قانون مدني، قوه قضائیه، روزنامه رسمی کشور، چاپ دوم، بهار 1395.
35. نائيني، احمدرضا، «نخستين مجلس»، كتاب ماه تاريخ و جغرافيا، شماره 122، تيرماه 1387.
36. نائيني، احمدرضا، بحثي پيرامون لايحه مربوط به قانون مدني، پيام بهارستان، دوره دوم، سال اول، شماره اول و دوم، پاييز و زمستان 1387.
37. نائيني، احمدرضا، نقش رضاخان در تدوين قانون مدني، پيام بهارستان، دوره دوم، سال اول، شماره سوم، بهار 1388.
38. نائيني، احمدرضا، بررسي ارتباط تدوين قانون مدني با لغو كاپيتولاسيون، پيام بهارستان، دوره دوم، سال اول، شماره چهارم، تابستان 1388.
39. نائيني، احمدرضا، نقش کميسيونهاي قانون مدني در تنظيم مواد اين قانون، پيام بهارستان، دوره دوم، سال دوم، شماره پنجم، پاييز 1388.
40. شرحی بر تدوین و تنقیح قوانین و مقررات در ایران، انتشارات مجد، 1403.
پ. مجموعههاي قوانين و مقررات
41. مجموعه قوانين موضوعه و مسائل مصوبه دوره ششم تقنينيه، اداره مطبوعات و اطلاعات مجلس شوراي ملي، چاپ سوم، تيرماه 1334.
42. مجموعه قوانين موضوعه و مسائل مصوبه دوره نهم تقنينيه، اداره مطبوعات و اطلاعات مجلس شوراي ملي، چاپ سوم، بهمنماه 1329.
43. مجموعه قوانين موضوعه و مسائل مصوبه دوره يازدهم قانونگذاري، اداره مطبوعات و اطلاعات مجلس شوراي ملي، آبانماه 1337.
44. مجموعه مصوبات ادوار اول و دوم قانونگذاري مجلس شوراي ملي، اداره قوانين ومطبوعات مجلس شوراي ملي، چاپ سوم، مهرماه 1318.
45. مجموعه تنقيح شده قوانين و مقررات حقوقي، غلامرضا شهري، فريدون تحصيل دوست، محمدهاشم صمدياهري، عباسعلي رحيمياصفهاني، حميدرضا گودرزي، روزنامه رسمي كشور، چاپ اول، زمستان 1384.
46. قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با رعايت اصلاحات سال 1368 شوراي بازنگري قانون اساسي، دبيرخانه شوراي بازنگري قانون اساسي.
47. قانون اساسي و متمم آن، قسمت قوانين مجلس شواري ملي، چاپخانه مجلس شواري ملي،مهرماه 1346شمسي.
48. قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران و مجموعه لوايح قانوني مصوب شوراي انقلاب جمهوري اسلامي ايران، اداره كل تنقيح و تدوين قوانين و مقررات، 1359.
49. مجموعه قوانين سال 1309، روزنامه رسمي كشور، چاپ دوم، مهرماه 1336.
50. مجموعه قوانين سال 1313، روزنامه رسمي كشور.
51. مجموعه قوانين سال 1314، روزنامه رسمي كشور.
52. مجموعه قوانين سال 1337، روزنامه رسمي كشور.
53. مجموعه قوانين سال 1348، روزنامه رسمي كشور.
54. مجموعه قوانين سال 1351، روزنامه رسمي كشور.
55. مجموعه قوانين سال 1353، روزنامه رسمي كشور.
56. مجموعه قوانين سال 1357، روزنامه رسمي كشور.
57. مجموعه قوانين سال 1358، روزنامه رسمي كشور.
58. مجموعه قوانين سال 1359، روزنامه رسمي كشور.
59. مجموعه قوانين سال 1360، روزنامه رسمي كشور.
60. مجموعه قوانين سال 1361، روزنامه رسمي كشور.
61. مجموعه قوانين سال 1362، روزنامه رسمي كشور.
62. مجموعه قوانين سال 1363، روزنامه رسمي كشور.
63. مجموعه قوانين سال 1364، روزنامه رسمي كشور.
64. مجموعه قوانين سال 1367، روزنامه رسمي كشور.
65. مجموعه قوانين سال 1370، روزنامه رسمي كشور.
66. مجموعه قوانين سال 1371، روزنامه رسمي كشور.
67. مجموعه قوانين سال 1372، روزنامه رسمي كشور.
68. مجموعه قوانين سال 1373، روزنامه رسمي كشور.
69. مجموعه قوانين سال 1376، روزنامه رسمي كشور.
70. مجموعه قوانين سال 1379، روزنامه رسمي كشور.
71. مجموعه قوانين سال 1381، روزنامه رسمي كشور.
72. مجموعه قوانين سال 1382، روزنامه رسمي كشور.
73. مجموعه قوانين سال 1384، روزنامه رسمي كشور.
74. مجموعه قوانين سال 1385، روزنامه رسمي كشور.
75. روزنامههاي رسمي.
فهرست کتاب
بخش اول : سیر قانونگذاری قانون مدنی 1
فصل اول : سیر قانونگذاری مواد 1 تا 955 3
مبحث اول. جدول تقديم لوايح مربوط به قانون مدني 9
مبحث دوم مشروح مذاكرات و متن قانون اجازه اجراي لايحه قانون مدني تا موقع اعلام رأي قطعي كميسيون پارلماني عدليه 10
گفتار اول. متن لايحه 10
گفتار دوم. مشروح مذاكرات مجلس شوراي ملي در مورد لايحه اجازه اجراي لايحه قانون مدني تا موقع اعلام رأي قطعي كميسيون پارلماني عدليه 11
گفتار سوم. ابلاغيه و متن قانون اجازه اجراي لايحه قانون مدني تا موقع اعلام رأي قطعي كميسيون پارلماني عدليه 14
فصل دوم : سیر قانونگذاری مواد 956 تا 975 15
مبحث اول. تقديم لايحه 16
مبحث دوم. متن لايحه 16
گفتار اول. متن لايحه تقديمي دولت 16
گفتار دوم. متن لايحه چاپي مجلس 20
مبحث سوم. مشروح مذاكرات شور اول كميسيون قوانين عدليه 21
مبحث چهارم. گزارش شور اول كميسيون قوانين عدليه 28
مبحث پنجم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي 30
گفتار اول. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي (مواد 956 تا 962) 30
گفتار دوم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي (مواد 963 تا 975) 37
مبحث ششم. پيشنهادها 41
مبحث هفتم. مشروح مذاكرات شور دوم كميسيون قوانين عدليه 41
مبحث هشتم. گزارش شور دوم كميسيون قوانين عدليه 47
مبحث نهم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي ملي 49
گفتار اول. مشروح مذاكرات شور دوم مواد 956 تا 962 49
گفتاردوم. مشروح مذاكرات شور دوم مواد 963 تا 975 53
مبحث دهم. مصوبه مجلس شوراي ملي 56
فصل سوم : سیر قانونگذاری مواد 976 تا 1030 59
مبحث اول. تقديم لايحه 60
مبحث دوم. متن لايحه 62
گفتار اول. متن لايحه تقديمي دولت 62
گفتار دوم. متن لايحه چاپي مجلس 71
مبحث سوم. مشروح مذاكرات شور اول كميسيون قوانين عدليه 71
مبحث چهارم. گزارش شور اول كميسيون قوانين عدليه 84
مبحث پنجم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي 92
گفتار اول. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي (مواد 976 تا 1001) 92
گفتار دوم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي (مواد 1002 تا 1030) 100
مبحث ششم. مشروح مذاكرات شور دوم كميسيون قوانين عدليه 105
مبحث هفتم. گزارش شور دوم كميسيون قوانين عدليه 114
مبحث هشتم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي ملي 121
گفتار اول. مشروح مذاكرات شور دوم مواد 976 تا 986 121
گفتار دوم. مشروح مذاكرات شور دوم مواد 987 تا 1030 131
مبحث نهم. مصوبه مجلس شوراي ملي 147
فصل چهارم : سیر قانونگذاری مواد 1031 تا 1061 155
مبحث اول. تقديم لايحه 156
مبحث دوم. متن لايحه 156
مبحث سوم. مشروح مذاكرات شور اول كميسيون قوانين عدليه 161
مبحث چهارم. گزارش شور اول كميسيون قوانين عدليه 171
مبحث پنجم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي 174
مبحث ششم. پيشنهادها 184
مبحث هفتم. مشروح مذاكرات شور دوم كميسيون قوانين عدليه 185
مبحث هشتم. گزارش شور دوم كميسيون قوانين عدليه 194
مبحث نهم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي ملي 198
گفتار اول. مشروح مذاكرات شور دوم مواد 1031 تا 1040 198
گفتار دوم. مشروح مذاكرات شوردوم مواد 1041 تا 1061 211
مبحث دهم. مصوبه مجلس شوراي ملي 221
فصل پنجم : سیر قانونگذاری مواد 1062 تا 1119 225
مبحث اول. تقديم لايحه 226
مبحث دوم. متن لايحه 226
گفتار اول. متن لايحه تقديمي دولت 226
گفتار دوم. متن لايحه چاپي مجلس 230
مبحث سوم. مشروح مذاكرات شور اول كميسيون قوانين عدليه 231
مبحث چهارم. گزارش شور اول كميسيون قوانين عدليه 234
مبحث پنجم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي 238
مبحث ششم. مشروح مذاكرات شور دوم كميسيون قوانين عدليه 245
مبحث هفتم. گزارش شور دوم كميسيون قوانين عدليه 250
مبحث هشتم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي ملي 254
مبحث نهم. مصوبه مجلس شوراي ملي 270
فصل ششم : سیر قانونگذاری مواد 1120 تا 1157 273
مبحث اول. تقديم لايحه 274
مبحث دوم. متن لايحه 274
گفتار اول. متن لايحه تقديمي دولت 274
مبحث اول. در كليات 276
مبحث دوم. در اقسام طلاق 276
مبحث سوم. در عده 277
گفتار دوم. متن لايحه چاپي مجلس 278
مبحث سوم. مشروح مذاكرات شور اول كميسيون قوانين عدليه 278
مبحث اول. در كليات 282
مبحث دوم. در اقسام طلاق 282
مبحث سوم. در عده 283
مبحث چهارم. گزارش شور اول كميسيون قوانين عدليه 283
مبحث پنجم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي 283
مبحث اول. در كليات 285
مبحث دوم. در اقسام طلاق 286
مبحث سوم. در عده 287
مبحث ششم. مشروح مذاكرات شور دوم كميسيون قوانين عدليه 288
مبحث اول. در كليات 290
مبحث دوم. در اقسام طلاق 292
مبحث هفتم. گزارش شور دوم كميسيون قوانين عدليه 292
مبحث هشتم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي ملي 292
مبحث اول. در كليات 298
مبحث دوم. در اقسام طلاق 299
مبحث سوم. در عده 301
مبحث نهم. مصوبه مجلس شوراي ملي 306
فصل دوم - در طلاق 308
مبحث اول - در كليات 308
مبحث دوم. در اقسام طلاق 308
مبحث سوم - در عده 309
فصل هفتم : سیر قانونگذاری مواد 1158 تا 1206 311
مبحث اول. تقديم لايحه 312
مبحث دوم. متن لايحه 312
گفتار اول. متن لايحه تقديمي دولت 312
گفتار دوم. متن لايحه چاپي مجلس 318
مبحث سوم. مشروح مذاكرات شور كميسيون قوانين عدليه 319
مبحث چهارم. گزارش شور كميسيون قوانين عدليه 322
مبحث پنجم. مشروح مذاكرات شور مجلس شوراي ملي 327
مبحث ششم. مصوبه مجلس شوراي ملي 345
فصل هشتم : سیر قانونگذاری مواد 1207 تا 1256 351
مبحث اول. تقديم لايحه 352
مبحث دوم. متن لايحه 352
گفتار اول. متن لايحه تقديمي دولت 352
گفتار دوم. متن لايحه چاپي مجلس 358
مبحث سوم. مشروح مذاكرات شور اول كميسيون قوانين عدليه 359
مبحث چهارم. گزارش شور اول كميسيون قوانين عدليه 375
مبحث پنجم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي 381
گفتار اول. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي (مواد 1207 تا 1225) 381
گفتار دوم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي (مواد 1226 تا 1256) 396
فصل چهارم. در موارد عزل قيم 399
فصل پنجم. در خروج از تحت قيمومت 400
مبحث ششم. پيشنهادها 401
مبحث هفتم. مشروح مذاكرات شور دوم كميسيون قوانين عدليه 402
گفتار اول. مشروح مذاكرات شور دوم مواد 1207 تا 1223 402
گفتار دوم. مشروح مذاكرات شور دوم مواد 1224 تا 1256 403
مبحث هشتم. گزارش شور دوم كميسيون قوانين عدليه 413
مبحث نهم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي ملي 418
گفتار اول. مشروح مذاكرات شور دوم مواد 1207 تا 1240 418
گفتار دوم. مشروح مذاكرات شور دوم مواد 1241 تا 1256 433
مبحث دهم. مصوبه مجلس شوراي ملي 439
فصل نهم : سیر قانونگذاری مواد 1257تا 1335 445
مبحث اول. تقديم لايحه 446
مبحث دوم. متن لايحه 446
گفتار اول. متن لايحه تقديمي دولت 446
گفتار دوم. متن لايحه چاپي مجلس 453
مبحث سوم. مشروح مذاكرات شور اول كميسيون قوانين عدليه 454
گفتار اول. مشروح مذاكرات شور اول كميسيون قوانين عدليه (مواد 1257 تا 1296) 454
گفتار دوم. مشروح مذاكرات شور اول كميسيون قوانين عدليه (مواد 1297 تا 1335) 462
مبحث چهارم. گزارش شور اول كميسيون قوانين عدليه 475
مبحث پنجم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي 482
گفتار اول. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي (مواد 1257 تا 1305) 482
گفتار دوم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي (مواد 1306 تا 1335) 493
مبحث ششم. مشروح مذاكرات شور دوم كميسيون قوانين عدليه 503
گفتار اول. مشروح مذاكرات شور دوم مواد 1257 تا 1283 503
گفتار دوم. مشروح مذاكرات شور دوم مواد 1284 تا 1335 509
مبحث هفتم. گزارش شور دوم كميسيون قوانين عدليه 515
گفتار اول. گزارش شور دوم مواد 1257 تا 1283 515
گفتار دوم. گزارش شور دوم مواد 1284 تا 1335 517
مبحث هشتم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي ملي 523
مبحث نهم. مصوبه مجلس شوراي ملي 531
مبحث دهم. مشروح مذاكرات كميسيون قوانين عدليه (بحث پيرامون ماده 1152 و اصلاح مواد 1305، 1308، 1326، 1334و 1335) 533
مبحث یازدهم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي ملي (مواد 1284 تا 1335) 537
گفتار اول. مشروح مذاكرات شور دوم مواد 1284 تا 1310 537
گفتار دوم. مشروح مذاكرات شور دوم مواد 1311 تا 1335 554
مبحث دوازدهم. مصوبه مجلس شوراي ملي 568
بخش دوم : سیر قانونگذاری تغييرات قانون مدني 573
فصل یک : سیر قانونگذاری تغييرات قانون مدني پیش از پيروزي انقلاب 575
مبحث اول: قانون مربوط به اصلاح تبصره ماده 988 و الحاق يك تبصره به ماده 989 قانون مدني راجعبه ايرانياني كه ترك تابعيت كردهاند. 576
گفتار اول. متن لايحه 576
گفتار دوم. تصميمات كميسيونهاي مجلس سنا در شور اول 577
گفتار سوم. گزارش شور اول كميسيون خارجه مجلس سنا 579
گفتار چهارم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس سنا 580
گفتار پنجم. پيشنهادهاي واصله ضمن شور اول در مجلس سنا 595
گفتار ششم. تصميم كميسيونهاي مجلس سنا براي شور دوم 596
گفتار هفتم. گزارش شور دوم كميسيون خارجه مجلس سنا 598
گفتار هشتم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس سنا 599
گفتار نهم. مصوبه مجلس سنا 600
گفتار دهم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي 600
گفتار يازدهم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي ملي 602
گفتار دوازدهم. مصوبه مجلس شوراي ملي 603
گفتار سيزدهم. تصميم كميسيونهاي مجلس سنا پس از اعاده شدن مصوبه از مجلس شوراي ملي 604
گفتار چهاردهم. گزارش كميسيون خارجه پس از اعاده شدن مصوبه از مجلس شوراي ملي 605
گفتار پانزدهم. مشروح مذاكرات تصويب نهايي مصوبه در مجلس سنا 606
گفتارشانزدهم. متن قانون مربوط به اصلاح تبصره ماده 988 و الحاق يك تبصره به ماده 989 قانون مدني راجعبه ايرانياني كه ترك تابعيت كردهاند 609
مبحث دوم. قانون اصلاح ماده 2 قانون مدني 610
گفتار اول. متن لايحه 610
گفتار دوم. گزارش شور اول كميسيون دادگستري مجلس شوراي ملي 611
گفتار سوم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي 611
گفتار چهارم. گزارش شور دوم كميسيون دادگستري مجلس شوراي ملي 612
گفتار پنجم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي ملي 613
گفتار ششم. مصوبه مجلس شوراي ملي 619
گفتار هفتم. مشروح مذاكرات اعلام وصول مصوبه در مجلس سنا 620
گفتار هشتم. گزارش شور اول كميسيون شماره 3 (دادگستري و استخدام) 620
گفتار نهم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس سنا 621
گفتار دهم. پيشنهادهاي واصله ضمن شور اول در مجلس سنا 624
گفتار يازدهم. گزارش شور اول كميسيون شماره 3 (دادگستري و استخدام) 624
گفتار دوازدهم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس سنا 625
گفتار سيزدهم. مصوبه مجلس سنا 636
گفتار چهاردهم. مشروح مذاكرات تصويب نهايي مصوبه در مجلس شوراي ملي 637
گفتار پانزدهم. ابلاغيه و متن قانون اصلاح ماده 2 قانون مدني 638
مبحث سوم. قانون اصلاح ماده 977 و تبصره ماده 988 قانون مدني 638
گفتار دوم. گزارش شور اول كميسيونهاي مجلس شوراي ملي 640
گفتار سوم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي ملي 641
گفتار چهارم. گزارش شور دوم كميسيونهاي مجلس شوراي ملي 643
گفتار پنجم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي ملي 644
گفتار ششم. مصوبه مجلس شوراي ملي 646
گفتار هفتم. مشروح مذاكرات اعلام وصول مصوبه در مجلس سنا 647
گفتار هشتم. تصميم كميسيونهاي مجلس سنا 647
گفتار نهم. گزارش شور اول كميسيون شماره 3 (دادگستري و استخدام) 648
گفتار دهم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس سنا 649
گفتار يازدهم. پيشنهادهاي واصله ضمن شور اول در مجلس سنا 653
گفتار دوازدهم. گزارش شور دوم كميسيون شماره 3 (دادگستري و استخدام) 653
گفتار سيزدهم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس سنا 655
گفتار چهارهم. ابلاغيه و متن قانون اصلاح ماده 977 و تبصره ماده 988 قانون مدني (كتاب تابعيت) 657
فصل دوم : سیر قانونگذاری تغييرات قانون مدني پس از پيروزي انقلاب 575
مبحث اول. قانون اصلاح موادي از قانون مدني 664
گفتار اول. متن لايحه 664
گفتار دوم. مشروح مذاكرات ارسال لايحه به كميسيون امور قضايي و حقوقي براي تصويب بر اساس اصل 85 قانون اساسي 677
گفتار سوم. ارجاع لايحه به كميسيون امور قضايي و حقوقي براي تصويب بر اساس اصل 85 قانون اساسي 679
گفتار چهارم. مصوبه كميسيون امور قضايي و حقوقي 680
گفتار پنجم. ارسال مصوبه كميسيون امور قضايي و حقوقي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 680
گفتار ششم. نظرات شوراي نگهبان 685
گفتار هفتم. گزارش كميسيون امور قضايي و حقوقي براي تأمين نظر شوراي نگهبان 686
گفتار هشتم. ارسال مجدد مصوبه كميسيون امور قضايي و حقوقي براي شوراي نگهبان پس از تأمين نظر آن شورا 686
گفتار نهم. نامه كميسيون امور قضايي و حقوقي به شوراي نگهبان در مورد ماده«2»
قانون مدني 691
گفتار دهم. نظرات شوراي نگهبان 692
گفتار يازدهم. ابلاغيه و متن قانون اصلاح موادي از قانون مدني 692
گفتار دوازدهم. تقاضاي اعاده مصوبه به مجلس و ابلاغ مجدد آن 698
گفتار سيزدهم. ابلاغيه و متن نهايي قانون اصلاح موادي از قانون مدني 699
مبحث دوم. قانون اصلاح ماده 1205 قانون مدني 705
گفتار اول. متن لايحه 705
گفتار دوم. گزارش شور اول كميسيون امور قضایي و حقوقي 706
گفتار سوم. مشروح مذاكرات ارسال لايحه به كميسيون امور قضايي و حقوقي براي تصويب بر اساس اصل 85 قانون اساسي 706
گفتار چهارم. ارجاع لايحه به كميسيون امور قضايي و حقوقي براي تصويب بر اساس اصل 85 قانون اساسي 710
گفتار پنجم. مصوبه كميسيون امور قضايي و حقوقي 710
گفتار ششم. ارسال مصوبه كميسيون امور قضايي و حقوقي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 711
گفتار هفتم. نظرات شوراي نگهبان 712
گفتار هشتم. گزارش كميسيون امور قضايي و حقوقي براي تأمين نظر شوراي نگهبان 713
گفتار نهم. ارسال مجدد مصوبه كميسيون امور قضايي و حقوقي براي شوراي نگهبان، پس از تأمين نظر آن شورا 713
گفتار دهم. نظر شوراي نگهبان 714
گفتار يازدهم. ابلاغيه و متن قانون اصلاح ماده 1205 قانون مدني 714
مبحث سوم. قانون اصلاح موادي از قانون مدني 716
گفتار اول. متن لايحه تقديمي در دوره دوم 716
گفتار دوم. گزارش شور اول كميسيونها در دوره دوم 722
گفتار سوم. متن لايحه تقديمي در دوره سوم 729
گفتار چهارم. گزارش شور اول كميسيونها 730
گفتار پنجم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي اسلامي 740
گفتار ششم. گزارش شور دوم كميسيونها 743
گفتار هفتم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي اسلامي 752
گفتار هشتم. ادامه مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي اسلامي 785
گفتار نهم. ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 789
گفتار دهم. نظر شوراي نگهبان 796
گفتار يازدهم. گزارش كميسيون امور قضايي و حقوقي براي تأمين نظر شوراي نگهبان 798
گفتار دوازدهم. مشروح مذاكرات تصويب اصلاحات كميسيون در خصوص مصوبه مجلس در مورد اصلاح موادي از قانون مدني براي تأمين نظر شوراي نگهبان 808
گفتار سيزدهم. مشروح مذاكرات ادامه رسيدگي براي تصويب اصلاحات كميسيون در خصوص مصوبه مجلس در مورد اصلاح موادي از قانون مدني براي تأمين نظر شوراي نگهبان 812
گفتار چهاردهم. ارسال مجدد مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي شوراي نگهبان پس از تأمين نظر
آن شورا 822
گفتار پانزدهم. نظر نهايي شوراي نگهبان 829
گفتار شانزدهم. مشروح مذاكرات تذكراتي در خصوص مصوبه مجلس در مورد اصلاح موادي از قانون مدني 829
گفتار هجدهم. ابلاغ قانون اصلاح موادي از قانون مدني به وزارت دادگستري 837
مبحث چهارم. قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق 837
گفتار اول. اعلام وصول طرح اصلاح قانون طلاق 837
گفتاردوم. متن طرح 838
گفتار سوم. گزارش شور اول كميسيونها 842
گفتارچهارم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي اسلامي 844
گفتارپنجم. پيشنهادها 865
گفتارششم. گزارش شور دوم كميسيونها 866
گفتارهفتم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي اسلامي 868
گفتارهشتم. ادامه مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي اسلامي 897
گفتارنهم. ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 905
گفتاردهم. نظر شوراي نگهبان 906
گفتاريازدهم. گزارش كميسيون امور قضايي و حقوقي براي تأمين نظر شوراي نگهبان 906
گفتاردوازدهم. مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي در مورد بررسي اصلاحات كميسيون امور قضايي و حقوقي براي تأمين نظر شوراي نگهبان 908
گفتارسيزدهم. ادامه مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي در مورد بررسي اصلاحات كميسيون امور قضايي و حقوقي براي تأمين نظر شوراي نگهبان 911
گفتار چهاردهم. ارسال مجدد مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي شوراي نگهبان پس از تأمين نظر آن شورا 919
گفتارپانزدهم. نظر شوراي نگهبان 920
گفتارشانزدهم. گزارش كميسيون امور قضايي و حقوقي براي تأمين نظر شوراي نگهبان 921
گفتارهفدهم. مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي در مورد بررسي اصلاحات كميسيون امور قضايي و حقوقي براي تأمين نظر شوراي نگهبان 923
گفتار هجدهم. ارسال مجدد مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي شوراي نگهبان پس از تأمين نظر
آن شورا 928
گفتار نوزدهم. نظر شوراي نگهبان 930
گفتار بيستم. ارجاع مصوبه مجلس به مجمع تشخيص مصلحت نظام 930
گفتار بيست و يكم. مصوبه مجمع تشخيص مصلحت نظام 931
گفتار بيست و دوم. ابلاغ قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق 933
گفتار بيست و سوم. ابلاغ قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق 934
گفتار بيست و چهارم. تفسير تبصرههاي (3) و (6) قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق 934
مبحث پنجم. قانون استفساريه ماده 982 قانون مدني 935
گفتار اول. متن طرح 935
گفتار دوم. گزارش كميسيون امور قضایی و حقوقي در خصوص 937
گفتار سوم. مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي در مورد طرح استفساريه ماده (982)
قانون مدني 938
گفتار چهارم. ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر 942
گفتار پنجم. نظر شوراي نگهبان 943
گفتار ششم. ابلاغيه و متن قانون استفساريه ماده 982 قانون مدني 944
گفتار هفتم. ابلاغ قانون استفساريه ماده 982 قانون مدني 945
مبحث ششم. قانون مستثني بودن مصوبات مربوط به آييننامه داخلي 945
گفتار اول. متن طرح 945
گفتار دوم. مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي در مورد تصويب دو فوريت طرح 946
گفتار سوم. مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي در مورد تصويب نهايي طرح 948
گفتار چهارم. ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 952
گفتار پنجم. نظر شوراي نگهبان 953
گفتار ششم. ابلاغيه و متن قانون مستثني بودن مصوبات مربوط به آييننامه داخلي مجلس شوراي اسلامي از موضوع ماده 2 قانون مدني 954
گفتار هفتم. ابلاغ قانون مستثني بودن مصوبات مربوط به آييننامه داخلي مجلس شوراي اسلامي از موضوع ماده 2 قانون مدني به 955
مبحث هفتم. قانون الحاق يك تبصره به ماده «1082» قانون مدني در خصوص مهريه 955
گفتار اول. متن طرح 955
گفتار دوم. گزارش شور اول كميسيون امور قضايي و حقوقي 957
گفتار سوم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي اسلامي 958
گفتار چهارم. ادامه مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي اسلامي 980
گفتار پنجم. پيشنهادها 999
گفتار ششم. گزارش شور دوم كميسيون امور قضايي و حقوقي 1001
گفتار هفتم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي اسلامي 1002
گفتار هشتم. ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 1012
گفتار نهم. نظريه شوراي نگهبان 1012
گفتار دهم. گزارش كميسيون امور قضايي و حقوقي براي تأمين نظر شوراي نگهبان 1013
گفتار يازدهم. مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي در مورد تصويب اصلاحيه كميسيون امور قضايي و حقوقي براي تأمين نظر شوراي نگهبان 1014
گفتار دوازدهم. ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 1020
گفتار سيزدهم. نظريه شوراي نگهبان 1021
گفتار چهاردهم. ابلاغيه و متن قانون الحاق يك تبصره به ماده «1082» قانون مدني در خصوص
مهريه 1021
گفتار پانزدهم. ابلاغ قانون الحاق يك تبصره به ماده (1082) قانون مدني در خصوص مهريه به وزارت دادگستري 1022
مبحث هشتم. قانون اصلاح ماده «1173» قانون مدني 1023
گفتار اول. متن طرح 1023
گفتار دوم. گزارش شور اول كميسيونها 1024
گفتار سوم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي اسلامي 1027
گفتار چهارم. ادامه مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي اسلامي 1039
گفتار پنجم. پيشنهادها 1047
گفتار ششم. گزارش شور دوم كميسيونها 1048
گفتار هفتم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي اسلامي 1049
گفتار هشتم. ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 1053
گفتار نهم . نظريه شوراي نگهبان 1054
گفتار دهم. ابلاغيه و متن قانون اصلاح ماده «1173» قانون مدني 1054
گفتار يازدهم. ابلاغ قانون اصلاح ماده «1173» قانون مدني به وزارت دادگستري 1055
مبحث نهم. قانون اصلاح ماده «1184» قانون مدني 1055
گفتار اول. متن طرح 1055
گفتار دوم. گزارش شور اول كميسيونها 1057
گفتار سوم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي اسلامي 1060
گفتار چهارم. گزارش شور دوم كميسيون امور قضايي و حقوقي 1061
گفتار پنجم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي اسلامي 1062
گفتار ششم. ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 1063
گفتار هفتم . نظريه شوراي نگهبان 1064
گفتار هشتم. ابلاغيه و متن قانون اصلاح ماده «1184» قانون مدني 1064
گفتار نهم. ابلاغ قانون اصلاح ماده (1184) قانون مدني به وزارت دادگستري 1065
مبحث دهم. قانون اصلاح ماده «1041» قانون مدني موضوع ماده «24» قانون اصلاح موادي از قانون مدني مصوب 1370 1066
گفتار اول. متن طرح تقديمي در دوره پنجم 1066
گفتار دوم. متن طرح تقديمي در دوره ششم 1067
گفتار سوم. گزارش شور اول كميسيونها 1069
گفتار چهارم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي اسلامي 1070
گفتار پنجم. پيشنهادها 1085
گفتار ششم. گزارش شور دوم كميسيون قضایی و حقوقي 1086
گفتار هفتم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي اسلامي 1086
گفتار هشتم. ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 1090
گفتار نهم. نظريه شوراي نگهبان 1090
گفتار دهم. گزارش كميسيون قضایی و حقوقي پس از ايراد شوراي نگهبان 1091
گفتار يازدهم. مشروح مذاكرات مجلس پس از ايراد شوراي نگهبان و ارجاع مصوبه مجلس به مجمع تشخيص مصلحت نظام 1091
گفتار دوازدهم. مصوبه نهايي مجلس براي ارجاع به مجمع 1095
گفتار سيزدهم. مصوبه مجمع تشخيص مصلحت نظام 1096
گفتار چهاردهم. ابلاغيه و متن قانون اصلاح ماده «1041» قانون مدني موضوع ماده «24» قانون اصلاح موادي از قانون مدني مصوب 1370 1097
گفتار پانزدهم. ابلاغ قانون اصلاح ماده (1041) قانون مدني موضوع ماده (24) قانون اصلاح موادي از قانون مدني مصوب 1370 به وزارت دادگستري 1098
مبحث يازدهم. قانون الحاق يك تبصره به ماده «1130» 1098
گفتار اول. متن طرح 1098
گفتار دوم. گزارش شور اول كميسيونها 1101
گفتار سوم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي اسلامي 1103
گفتار چهارم. پيشنهادها 1117
گفتار پنجم. گزارش شور دوم كميسيونها 1118
گفتار ششم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي اسلامي 1120
گفتار هفتم. ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 1129
گفتار هشتم. نظر شوراي نگهبان 1130
گفتار نهم. در دستور قرار گرفتن مصوبه مجلس دوره پنجم، در مجلس دوره ششم بر اساس ماده 185 آييننامه داخلي مجلس 1131
گفتار دهم. گزارش كميسيون قضایی و حقوقي براي تأمين نظر شوراي نگهبان 1133
گفتار يازدهم. مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي در مورد مصوبه مجلس، اعاده شده از شوراي نگهبان 1134
گفتار دوازدهم. مصوبه نهايي مجلس براي ارجاع به شوراي نگهبان 1141
گفتار سيزدهم. نظر شوراي نگهبان 1142
گفتار چهاردهم. در دستور قرار گرفتن مصوبه مجلس پس از ايراد شوراي نگهبان بر اساس ماده 187 آييننامه داخلي مجلس 1143
گفتار پانزدهم. مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي در مورد ارجاع مصوبه مجلس به مجمع تشخيص مصلحت نظام 1144
گفتار شانزدهم. ارسال مصوبه نهايي مجلس شوراي اسلامي، به مجمع تشخيص مصلحت نظام 1145
گفتار هفدهم. مصوبه مجمع تشخيص مصلحت نظام 1146
گفتار هجدهم. ابلاغيه و متن مصوبه مجمع تشخيص مصلحت نظام در مورد الحاق يك تبصره به ماده «1130» قانون مدني 1147
گفتار نوزدهم. ابلاغ قانون الحاق يك تبصره به ماده «1130» قانون مدني به وزارت دادگستري 1149
مبحث دوازدهم. قانون اصلاح موادي از قانون مدني 1149
گفتار اول. متن طرح 1149
گفتار دوم. گزارش شور اول كميسيونها 1152
گفتار سوم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي اسلامي 1153
گفتار چهارم. پيشنهادها 1155
گفتار پنجم. گزارش شور دوم كميسيونها 1156
گفتار ششم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي اسلامي 1158
گفتار هفتم. ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 1160
گفتار هشتم. نظر شوراي نگهبان 1161
گفتار نهم. گزارش كميسيون قضایی و حقوقي براي تأمين نظر شوراي نگهبان 1162
گفتار دهم. مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي در مورد تصويب اصلاحات كميسيون قضایی و حقوقي براي تأمين نظر شوراي نگهبان 1163
گفتار يازدهم. مصوبه نهايي مجلس شوراي اسلامي براي ارجاع به شوراي نگهبان 1166
گفتار دوازدهم. نظر شوراي نگهبان 1167
گفتار سيزدهم. ابلاغيه و متن قانون اصلاح موادي از قانون مدني 1167
گفتار چهاردهم. ابلاغ قانون اصلاح موادي از قانون مدني به وزارت دادگستري 1168
مبحث سيزدهم. قانون اصلاح ماده «1169» قانون مدني مصوب 1314 1169
گفتار اول. متن طرح 1169
گفتار دوم. گزارش شور اول كميسيون قضایی و حقوقي 1170
گفتار سوم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي اسلامي 1171
گفتار چهارم. پيشنهادها 1172
گفتار پنجم. گزارش شور دوم كميسيون قضایی و حقوقي 1173
گفتار ششم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي اسلامي 1174
گفتار هفتم. ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 1175
گفتار هشتم. نظر شوراي نگهبان 1176
گفتار نهم. پيشنهادها 1176
گفتار دهم. گزارش كميسيون قضايي و حقوقي در مورد مصوبه مجلس اعاده شده از شوراي
نگهبان 1177
گفتار يازدهم. مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي در مورد ارجاع مصوبه مجلس به مجمع تشخيص مصلحت نظام 1178
گفتار دوازدهم. مصوبه نهايي مجلس براي ارجاع به مجمع تشخيص مصلحت نظام 1182
گفتار سيزدهم. مصوبه مجمع تشخيص مصلحت نظام 1183
گفتار چهاردهم. ابلاغيه و متن مصوبه مجمع تشخيص مصلحت نظام 1184
گفتار پانزدهم. ابلاغ قانون اصلاح ماده (1169) قانون مدني مصوب 1314 به وزارت دادگستري 1185
مبحث چهاردهم. قانون استفساريه تبصره ذيل ماده «1082» قانون مدني مصوب 1376
مصوب 27/2/1384 1185
گفتار اول. متن طرح 1185
گفتار دوم. گزارش كميسيون قضایی و حقوقي 1187
گفتار سوم. پيشنهادها 1188
گفتار چهارم. قرار گرفتن طرح مذكور در دستور كار هفتمين دوره مجلس شوراي اسلامي 1188
گفتار پنجم. گزارش كميسيون قضایی و حقوقي 1190
گفتار ششم. مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي در مورد تصويب طرح مذكور 1190
گفتار هفتم – ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 1194
گفتار هشتم. نظر شوراي نگهبان 1195
گفتار نهم. ابلاغيه و متن قانون استفساريه تبصره ذيل ماده «1082» 1196
گفتار دهم. ابلاغ قانون استفساريه تبصره ذيل ماده (1082) قانون مدني مصوب 1376 به وزارت دادگستري 1196
مبحث پانزدهم. قانون تعيين تكليف تابعيت فرزندان حاصل از ازدواج 1197
گفتار اول. متن طرح 1197
گفتار دوم. مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي در مورد اعلام وصول طرح اصلاح بندهاي (4)،
(5) و (6) 1199
گفتار سوم. مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي در مورد رد تقاضاي بررسي طرح اصلاح بندهاي(4)،(5) و (6) ماده (976) قانون مدني و الحاق يك تبصره به آن طبق اصل (85)
قانون اساسي 1203
گفتار چهارم. پيشنهادها 1206
گفتار پنجم. گزارش كميسيون قضایی و حقوقي به مجلس شوراي اسلامي 1206
اداره کل قوانين 1207
گفتار ششم. مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي در مورد تصويب طرح يك فوريتي تعيين تكليف تابعيت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ايراني با مردان خارجي 1207
گفتار هفتم.ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 1228
گفتار هشتم. نظر شوراي نگهبان 1229
گفتار نهم. ابلاغيه و متن قانون تعيين تكليف تابعيت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ايراني با مردان خارجي 1229
گفتار دهم. ابلاغ قانون تعيين تكليف تابعيت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ايراني با مردان خارجي به وزارت دادگستري 1230
مبحث شانزدهم. مصوبه مجمع تشخيص مصلحت نظام در مورد الحاق يك تبصره به ماده (336) قانون مدني مصوب 1307 1231
گفتار اول. متن طرح 1231
گفتار دوم. گزارش شور اول كميسيونها 1235
گفتار سوم. مشروح مذاكرات شور اول مجلس شوراي اسلامي 1236
گفتار چهارم. گزارش شور دوم كميسيونها 1238
گفتار پنجم. مشروح مذاكرات شور دوم مجلس شوراي اسلامي 1239
گفتار ششم. ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 1241
گفتار هفتم. نظر شوراي نگهبان 1241
گفتار هشتم. گزارش كميسيون قضايي و حقوقي در مورد مصوبه مجلس اعاده شده از شوراي
نگهبان 1242
گفتار نهم. مشروح مذاكرات مجلس در مورد مصوبه مجلس اعاده شده از شوراي نگهبان 1243
گفتار دهم. ارسال مصوبه مجلس به مجمع تشخيص مصلحت نظام 1248
گفتار يازدهم. ابلاغيه و متن مصوبه مجمع تشخيص مصلحت نظام به مجلس شوراي اسلامي 1248
گفتار دوازدهم. ابلاغيه و متن مصوبه مجمع تشخيص مصلحت نظام در مورد الحاق يك تبصره به ماده (336) قانون مدني مصوب 1307 1249
گفتار سيزدهم. ابلاغ قانون الحاق يك تبصره به ماده(336) قانون مدني 1250
مبحث هفدهم. قانون اصلاح موادي از قانون مدني 1250
گفتار اول. تقديم طرح 1250
گفتار دوم. متن طرح 1251
گفتار سوم. مشروح مذاکرات تصويب تقاضاي فوريت براي طرح اصلاح موادي از قانون مدني 1253
گفتار چهارم. گزارش كميسيون قضايي و حقوقي در مورد طرح فوريتي 1257
گفتار پنجم. پيشنهادها 1258
گفتار ششم. مشروح مذاکرات تصويب طرح يكفوريتي اصلاح موادي از قانون مدني 1258
گفتار هفتم. ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 1267
گفتار هشتم. نامه شوراي نگهبان 1267
گفتار نهم. نظريه مورخ 9/3/1383 شوراي نگهبان 1268
گفتار دهم. اعاده شده از شوراي نگهبان 1268
گفتار يازدهم. گزارش كميسيون قضایی و حقوقي به مجلس شوراي اسلامي 1269
گفتار دوازدهم. مشروح مذاکرات تقاضاي تعدادي از نمايندگان مبني بر رسيدگي مصوبه مجلس شوراي اسلامي در مورد اصلاح موادي از قانون مدني طبق اصل (85) قانون اساسي 1270
گفتار سيزدهم. مشروح مذاکرات خارج شدن مصوبه مجلس شوراي اسلامي در مورد اصلاح موادي از قانون مدني از دستور كار مجلس 1270
گفتار چهاردهم. مطرح شدن مصوبه مجلس شوراي اسلامي در مورد اصلاح موادي از قانون مدني در مجلس هشتم 1272
گفتار پانزدهم. گزارش كميسيون قضایی و حقوقي به مجلس شوراي اسلامي 1273
گفتار شانزدهم. مشروح مذاکرات ارجاع مصوبه مجلس در مورد اصلاح موادي از قانون مدني به كميسيون قضایی و حقوقي 1274
گفتار هفدهم. گزارش كميسيون قضایی و حقوقي به مجلس شوراي اسلامي 1274
گفتار هجدهم. مشروح مذاکرات تصويب اصلاحات كميسيون در خصوص مصوبه مجلس شوراي اسلامي در مورد اصلاح موادي از قانون مدني (جهت تأمين نظر شوراي محترم نگهبان) 1275
گفتار نوزدهم. ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 1277
گفتار بيستم. نامه شوراي نگهبان 1278
گفتار بيست و يكم. ابلاغيه و متن قانون اصلاح موادي از قانون مدني 1279
گفتار بيست و دوم. ابلاغ قانون اصلاح موادي از قانون مدني 1279
مبحث هجدهم. قانون الحاق يک تبصره به ماده (946) قانون مدني اصلاحي 1387 1280
گفتار دوم. مشروح مذاکرات اعلام وصول طرح الحاق يك تبصره به ماده (946) قانون مدني مصوب 1387 با قيد دوفوريت و رد فوريت آن 1280
گفتار سوم. متن طرح 1281
گفتار چهارم. گزارش كميسيونها 1282
گفتار پنجم. مشروح مذاکرات تصويب طرح الحاق يك تبصره به ماده (946) قانون مدني
اصلاحي 1387 1283
گفتار ششم. ارسال مصوبه مجلس شوراي اسلامي براي اظهارنظر شوراي نگهبان 1287
گفتار هفتم. نامه شوراي نگهبان 1287
گفتار هشتم. ابلاغيه و متن قانون الحاق يک تبصره به ماده (946) قانون مدني مصوب 1387 1287
گفتار نهم. ابلاغ قانون الحاق يک تبصره به ماده (946) قانون مدني اصلاحي 1387 1288
